Evet, dinin farkli disiplinler bünyesinde beliren farkli vechelerine dair konuşuyoruz.
Sosyolojik olarak din, birey psikolojindeki karsiligi ile din, antropolojik hatta antropomorfik olarak din, tarihsel olarak din, yeryuzu hakimiyeti iddiası ile din (teolojik etik) vs vs..
Hani nasil desem..
Bu durum, "düşünce" kavramının farkli disiplinlerdeki mahiyeti gibi birsey. (psikolojik olarak, norobilimsel olarak, felsefi bir kategori olarak, sosyal bilinc baglaminda bir ust yapi fenomeni olarak, sanatsal olarak...gibi)
Ya da "siddet" kavramı.
Biyokimyasal paradigma: böbrek üstü bezi, adrenalin ve stres hormonları
Noro science: korteks kalinligi, santral inhibisyonun gevşemesi, sempatik sistem aktivasyonu, refleks yolaklar
Birey psikolojisi: görev duygusu, odev motivasyonu, self ikna, empati
Felsefi: etik tercihler, faydacilik, gereklilik, zorunluluk
Ekonomi politik: hayatta kalma, cikar çatışması, servetin paylasimi, ahlakın ve kültürün sinifsal karakteri
Bütüncül bir bakışı önemsemek kadar, kisinin bu alt basliklardan bir ya da bir kacini kendisi icin daha önemli bulması da doğaldır ve itiraz ya da övgüsünu buralardan yurutebilir.
Yoksa, ideal bir dünyada din olmayacak elbette.
Hele semavi dinler..
Bu denli asimetrik bir paradigma, bu denli psikolojik saplantıli bir cosmos tahayyulu, bu denli örgütlü bir yeryuzu hakimiyeti iddiası, zayif insanin kendi ölümlü tabiatına düşman oluşunun yansımaları, saygi ve tahammül kavramlariyla kurdugu sahte ve mutat ilişki, ilkokul kivaminda meseller ile yayilmaci güç istenci...
Ama diyorum siklikla;
Dinin ilacı bilim ya da felsefi mantıki paradokslar vs degildir.
Ona haddini ve hududunu bildirecek olan asil sey modernitedir.
Belki soylenmis sözü tarihten silemezsin, ama etkisini sonumlendirirsin.
Zaten modern zamanlarda olan da budur.
Kelime kökü mühendisliği ve daha pek cok ehlilestirme faaliyeti (turlu ezoterik yaklasimlar, zorlama alternatif mantiki yaklaşımlar, aslinda ne demek istenmisti diye baslayan izahatler vs) birer modernite çocuğudurlar.
(kuldan (beserden) utanıp tanri sözünün esneklik potansiyelini arttirma ve yeniden ele alma gerekliligi dürtüsü)
Avrupa bir Rönesans geçirdi ve dinin sınırlarını cizdi. 10.530.000 km2 lik kita avrupasi uzerinde vatikan şehir devletine layık görülen 0,44 km2 lik alan, aslinda bu had ve hududun bir göstergesidir.
İslam acisindan durum henüz 7-8 yüzyıl kadar geriden geliyor.
İslam kendi ronesansini henüz yaşamadı.
Dawkins'in dini muhatapları ile Selman Rustu'nin dini muhatapları arasindaki fark da bununla uyumludur.