Çeviri yaparken ben de daha önce denk gelmediğim detaylarla karşılaşıyorum. tekrar tekrar keşfetmek gibi…
Violeta 50 yıllık ömrüne sayısız eser sığdırmış çok güçlü, başarılı ve inatçı bir kadın… hayran kalmamak elde değil…
biz onlar kadar şanslı değiliz gamaro, hazıra konacaklar.🙃
Babam bana hiç bir şey bırakmadı.
Poker oynardı, her şeyini kaybetti.
Bana toprak, hayvan veya mal bırakmadı.
Sadece eski bir gitar bıraktı
Ama gitarın içi kuş şarkılarıyla doluydu.
Violeta Para
Meyhane tek katlı, kalın duvarları ve çift kat ahşap pencereleri olan tipik bir Şili dağ yapısıydı. Yüksek tavanlı mekanın yer yer sıvaları dökülmüş duvarları ahşap çerçeveli ucuz resimlerle süslenmiş, bazı yerlerde ise meyhanelerin olmazsa olmazı olan, sarhoş kavgaları sırasında fırlatılan şişe ve sandalyelerin bıraktığı izler göze çarpıyordu. Bar tezgahının karşısında bir piyano ile duvarda bir kaç tane tef ve yöresel bir davul asılıydı. Zeminin cotta kaplamaları iyice aşınmış, yer yer çatlamış ve içine işlemiş kirden dolayı sarı rengi koyu kahverengiye dönüşmüştü. O gece meyhanede bütün masalar dolu, keyifler yerinde, kimi yemek yiyor, kimi ise kadınlı erkekli dans edip, tahta bir sandalyede oturmuş, gitar çalıp şarkı söyleyen Nicanor Parra’ya eşlik ediyordu. 1920’li yılların başıydı ve kasabaya henüz elektrik gelmemişti, duvarlara asılmış gaz lambalarının loş ışığında, eski ve yorgun gözüken mekanın aksine, Şili folklorunun insan ruhunu okşayan ezgileri ve şarabın da etkisiyle neşeli bir enerjiyle doluydu meyhane. Ancak bu enerjinin birazdan şiddetli bir kavgaya dönüşmeyeceğinin de garantisi yoktu. Eğlenmek, şarkı söylemek, dans etmek, aşık olmak ve sevişmek kadar kavga etmeyi de çok severdi bu insanlar. Eski bir Şili şarkısında yerlilerin kavga etmeyi yüzyıllarca önce gelen beyaz adamlardan öğrendikleri anlatılırdı.
Meyhanedekileri coşturmakta olan Nicanor Parra müzik öğretmeniydi ve bazı akşamlar da ek iş alır, müzik yaparak aile bütçesine katkıda bulunmaya çalışırdı, bu gece de üç çocuğu ile kasabanın meyhanesindeydi. İki küçük oğlu masaların arasında dolaşıp para toplarken, 10 yaşındaki kızı Violeta’nın görevi ise babası işaret ettiği zaman bardağa şarap doldurup gitar çalmakta olan Nicanor’a içirmekti. Karısı Clarisa gece gündüz başkalarına elbise diken bir terziydi, fakirdiler ama en büyük sorun Nicanor’un alkolik olması ve sağlığının giderek bozulmasıydı. İyi bir müzisyen olan Nicanor öğretmenliğin dışındaki ek işleri zevkle yapıyor ama karısına göre asıl hoşlandığı şey, böyle gecelerde kendisine verilen sınırsız bedava şaraptı. Hiç bir işten eve kör kütük sarhoş olmadan dönmez, onun için de dönüşte kendisine yardımcı olması için çocuklarını yanına alırdı. Alkolikliğin dışında Nicanor’un bir başka kötü huyu da kumar oynamasıydı. Çoğu zaman gece kazandığı parayı Clarisa’ya vermez ertesi gün pokerde kaybeder böylece aile tümüyle karısının terzilik geliriyle geçinmek zorunda kalırdı.
Gece ilerlediğinde Nicanor bir kaç şişe şarabı bitirmiş yine sarhoş olmuştu ve hala Violeta’ya şarap vermesi için işaret ediyordu. Küçük kız başıyla hayır işareti yaptı ama babası ısrar edip kaşlarını çatınca mecburen bardağa şarap doldurdu ve o gitar çalmaya ara vermesin diye kendi eliyle içirdi, ancak bir daha isterse vermemekte kararlıydı. Biraz sonra babası yine şarap şişesini işaret edince de vermedi. Nicanor baktı ki Violeta’dan ümit yok, şarkıyı kesti ve dinleyicilere “Şarkıcı susadı” diyerek koca bir bardak şarabı bir dikişte bitirdi. Violeta’nın engellemeye çalışması bir işe yaramamıştı, babası birazdan Violetayı utandıracak maskaralıklar yapmaya başlayacaktı, küçük kız bunu önlemek için babasına yaklaştı küçük elleri ile gitarın tellerini tuttu ve gitar çalmasını engelledi. Babasının gözlerinin içine bakıp eve gitmek istediğini fısıldadı.
Violeta babasının en güvendiği çocuğuydu. Yaşına göre çok güçlü ve akıllıydı, babası onu bu güne kadar hiç kırmamıştı ama bu sefer istediğini yapamazdı çünkü eğer şimdi işi bırakıp giderse parasını alamazdı, programını bitirmek zorundaydı. Küçük kızın yanağına bir öpücük kondurdu ve “Yapamam Menekşem anla beni” dedi. Babasının yüzündeki yalvarır ifadeyi gören kız isteksiz bir şekilde elini tellerden çekti ve yerine oturdu. O sırada bütün meyhane “maymun ol, maymun ol” diye tempo tutmaya başladı. Violeta’nın korktuğu da buydu. Nicanor çok güzel taklit yapardı ancak küçük kız babasının maymun gibi hareketler yapıp salondaki sarhoşlara meze olmasından hiç hoşlanmıyordu. O bir müzisyendi, hatta öğretmendi, saygın bir kişiydi kızının gözünde, buraya maskaralık yapmaya gelmemişlerdi ki…
Maymun taklidi bitince “köpek ol, köpek ol” diye bağırmaya başladı salon. Nicanor bu sefer elleri de yerlerde köpek gibi çırpınıp duruyor, bazen bir elini arkasına götürüp kuyruk gibi sallıyor, havlamaya çalışıyor, arada bir yere yuvarlanıyor, salon ise kahkahadan kırılıyordu. Birden Nicanor’u şiddetli bir öksürük tutu ve olduğu yere yığıldı kaldı. Babası yerde can çekişir gibi öksürüp çırpınırken meyhanedekiler onun hala taklit yaptığını sanıyor alkışlayıp tempo tutuyordu. Violeta bu duruma daha fazla dayanamadı, piyanoya dayanmış gitarı sapından tutup havaya kaldırdı ve şiddetle piyanonun tuşlarına indirdi. Çıkan yüksek ses bütün salonu susturmuş, gözler yerde bitkin bir şekilde yatan babadan küçük kıza dönmüştü, meyhanede çıt çıkmıyordu. Violeta gitarı bırakıp babasının yanına gitti ve onu kolundan tutup kaldırmaya çalıştı. Ancak Nicanor çok ağırdı ve küçük kızın gücü babasını kaldırmaya yetmedi. Elleri, pantolonunun dizleri, yüzü gözü, her tarafı toz içindeydi babasının. Violeta çaresizlikten yere, babasının yanına oturdu ve ağlamaya başladı. Parayı toplayan küçük kardeşleri de tüm salon gibi donmuş kalmış babalarının yanında ağlayan Violeta’yı izliyordu ama sorun düşündüklerinden daha büyüktü çünkü Nicanor’un ağzından kan sızmaya başlamıştı.
Salon sessizce baba kızı izlerken meyhane sahibi Pedro ile bir garson koşup geldi, Nacanor’u kaldırıp bir sandalyeye oturmasına yardım ettiler. Adam hala öksürüyor, öksürdükçe de ağzından kan geliyordu. Bu durumda müşterilerin karşısında daha fazla duramazdı. Pedro ve garsonlar Niconar’ı karga tulumba yandaki odaya taşıyıp oradaki divana yatırdılar. Violeta ve çocuklar da yanına geldi endişeyle babalarını izlerken hepsi ağlıyordu. Pedro bulaşıkçı kadını çağırdı ve Nicanor’un yüzünü gözünü temizlemesini söyledi. Biraz sonra da Nicanor derin bir uykuya daldı. Pedro çocukları yanına çağırdı, küçüklerin müşterilerden topladığı paralar bir karton kutu içindeydi, üstüne Nicanor’a vadettiği miktardan biraz daha fazlasını da koyup eve gitmelerini, babalarının bu gece meyhanede kalacağını söyledi. Annelerinin merak etmemesi için de ona kandan söz etmemelerini tembihledi.
Dönemin diktatörü Carlos Ibanez del Campo’nun aldığı ekonomik kararların gereği, bir çok öğretmen gibi Nicanor da işinden çıkarılmış, sağlığı da giderek bozulduğu için artık eskisi kadar gece işi alamaz olmuştu, ama hala çok içki içiyordu. Artık çok da asabi olmuştu her şeyi kırıp döküyor, şiddete başvuruyordu. Nicanor o geceden iki yıl sonra tüberkülozdan hayatını kaybetti. Fakir ailenin esas sıkıntıları Nicanor’un ölümünden sonra başlayacaktı. Dokuz çocuklu aile, Clarisa ve onun gece gündüz çalışan Singer makinası ile geçinmek zorundaydı. Nicanor’un toprağa verildiğinin ertesi günü annesi Violeta’ya babasının gitarını uzattı ve “Geçinebilmemiz için artık babanın yerine senin çalışman gerekiyor Menekşem” dedi. Violeta Parra’nın çocukluğu bitmiş, inanılmaz mücadelesi şimdi başlıyordu. On kişilik ailesinin dışında Şili’nin geleneksel kültürünü de o küçük omuzlarına almıştı, ama henüz bunun farkında değildi.
Violeta annesinden gitarı teslim aldığı o gün 12 yaşındaydı, gitar çalmayı babasını izleyerek öğrenmiş ve 9 yaşından beri gitar çalıyor şarkı söylüyordu. Küçük kardeşleri ile birlikte barlarda, küçük dans salonlarında, eğlence çiftliklerinde ve sirklerde sahneye çıkmaya başladılar. Zaten olgun bir çocuk olan Violeta birden daha da olgunlaşmıştı. Kendi bestelerini yapmaya başladı, iyi bir müzisyen olmanın dışında o yaşta sert ve kararlı bir iş kadını da olmuştu. Parra kardeşlerin hepsi çok yetenekliydi, en büyükleri olan ve babasının adını taşıyan Nicanor ise ileride ünlü bir şair olacaktı. İçinde bulundukları zor durumdan çıkmak için bu küçük kız ve kardeşleri çok çalıştılar ve köy köy, kasaba kasaba gezerken onların elinden tutan bir büyükleri olmadı, işin içinde kendileri büyüdüler, sonunda başarıları, kırsal alanda kaybolmakta olan Şili folklorunun da kurtulmasını ve modern çağlara taşınmasını sağladı.
Bir süre sonra Santiago ve diğer büyük yerleşim merkezlerinde de çalışmaya başlayan Violeta, lokantalarda, rodeolarda, sirklerde ve özellikle radyolarda çalan müziğin, yıllar içinde kafasında oluşan, yüreğini dolduran, annesinin söylediği şarkılarla çocukluğuna eşlik eden ve ona Şili köylü kimliğini kazandıran müzik olmadığını anlamaya başladı. Onun halkı basit, sağduyulu ve ağırbaşlı insanlardı, Şili halkına modernlik adına dayatılan bu dejenere kültürle ilgileri yoktu. Çok küçük yaşta bu sosyal bilince ulaşmış ve toplumdaki bu sorunun politikacılardan kaynaklandığını anlamıştı. Violeta bunu topluma anlatması gerektiğine karar verdi. Bir taraftan hayatını kazanmak için çalışacak, diğer taraftan da yerli folklorunda kaybolanları ortaya çıkaracaktı.
Ülkeyi dolaşmaya başladı, yaşlı müzisyenler ve şarkı sözü yazarları ile buluştu, ülke genelinde derlemeler yaptı. Geleneksel türküleri, geçmişte kalmış ve unutulmuş müzik enstrümanlarını canlandırmak için çalıştı, çok ciddi bir arşiv oluşturdu, daha sonra gelenekseli çağdaşla sentezlemeye başladı. Geleneksel kültürün sadece müzikle sınırlı olmadığını tüm sanat dallarının etkileşim içinde olduğunu anladığı zaman da ilgi alanını iyice genişletti. Artık resim yapıyor, çuval bezini işleyerek örtüler üretiyor, duvar halıları yapıyor, heykelcilikle ve seramik sanatıyla uğraşıyordu. Turnelerine ürettiği tüm malzemeler ile çıkıyor ve gittiği yerlerde bir geleneksel kültür patlaması yaratıyordu.
Şöhreti artık Güney Amerika dışına taşmıştı, bir kaç yıl Paris’te yaşadıktan sonra tekrar ülkesine dönmüş arka arkaya besteler yapıp sergiler açarken UNESCO’dan gelen bir teklif üzerine Rusya, Finlandiya, Almanya, İtalya ve Fransa’da müzik, şiir, resim, tekstil, döşeme ve seramiğin bütünleştiği sergiler açtı, resitaller verdi. 12 yaşında cebinde 1 kuruş parası olmadan babasının eski gitarı ile çıktığı zor yolculukta, bu fakir kız çocuğu 35 yıl sonra Louvre Müzesi’nin herkese kolay kolay açılmayan o ağır kapılarını açtırdı ve Louvre’da sergisi olan ilk Şilili sanatçı unvanını aldı. Artık onu bütün dünya tanıyordu.
Violeta’nın yerli kültürüne bağlılığı, ezilmişlerin sesi olması, samimiyeti, disiplini, inatçılığı, sadeliği ve bir rüzgar kadar özgür ruhu, toplumları etkilemişti. Ürünleri de sadece yerel kültürün canlandırılmasında bir devrim değil, aynı zamanda zorba diktatörlerin postalları altında çiğnenmekte olan ülkelerde bir başkaldırı oluşturmaya başlamıştı. Yürekten ve halkın kendisinden çıkan besteler, ezilen Güney Amerika insanlarının tüm özgürlük hayallerini içeriyor ve toplumları faşizme karşı hareketlendiriyordu. Giderek yayılan bu hareket önce Şili’de daha sonra da tüm Güney Amerika’da NUEVA CANCION CHILENA (Şili’nin Yeni Şarkısı) ismiyle bir akım haline geldi. Violeta Parra da Güney Amerika folklorunun kurucu anasıydı artık. Bu akımın açtığı yolda Victor Jara Allende döneminde özgürlüklere katkısı ile, La Negra yani Mercedes Sosa da Arjantin cuntası ile mücadelesinde oldukça başarılı oldular ve kitleleri hareketlendirdiler. Ancak Violeta’nın ömrü bunları ve başlattığı akımın ne kadar büyüdüğünü görmeye yetmedi.
Kaynaklar:
Violeta Parra, Life and Work by Lorna Dillon
Remembering Violeta Parra by Sergio
Reyes
Violeta Went To Heaven, film, yönetmen: Andres Wood
Violeta’nın yayınlanmamış notlarından oğlu Angel Parra’nın derlemeleri