“Birinci dikkat / tonal” anlatısı, Castaneda’nın metinlerinden bugüne sızıp gelmiş en dayanıklı kavramlardan biri. Dayanıklı çünkü hem açıklayıcı hem de tehlikeli derecede rahatlatıcı. Düzeni açıklıyor, ama aynı zamanda düzenin dışına çıkma ihtimalini de usulca fısıldıyor. Bu yazıda senin çizdiğin çerçeveyi ciddiye alarak, ama ona fazla saygılı davranmadan ilerleyeceğim. Çünkü bazı fikirler saygıyla değil, iyi bir tartışmayla derinleşir.
Önce şunu teslim edelim:
Materyalizmden fizikalizme geçiş kararın yerinde. Materyalizm “madde”yi kutsallaştırırken, farkında olmadan Newton’un hayaletini hâlâ evde misafir ediyor. Fizikalizm ise daha sinsi: Maddeyi değil, etkileşimi merkeze alıyor. Enerji, alanlar, bilgi, ilişkisellik… Yani “şeyler” değil, “olaylar”. Bu açıdan bakınca tonal, nesneler toplamı değil; ilişkiler ağı olarak okunabiliyor. Masa değil, masayı masa yapan algı, kullanım, sözleşme ve sinir sistemi koreografisi.
Buraya kadar iyiyiz.
Ancak tam bu noktada bir soru beliriyor (rahatsız edici ama faydalı):
Eğer her şey algıysa, algılayan kim?
Ve daha önemlisi: Algılayan da algının bir ürünü değil mi?
Castaneda geleneğinde tonal, düzenleyen, adlandıran, sabitleyen taraf. Birinci dikkat; dili, kimliği, zamanı, “ben buyum” hissini inşa eder. Buna itirazım yok. Hatta şunu ekleyeyim: Tonal olmasaydı bu yazıyı okuyamazdın. Hatta “tonal nedir?” sorusu bile sorulamazdı. Yani tonal sadece bir hapishane değil; aynı zamanda oksijen. Oksijeni suçlayarak özgürleşen henüz görülmedi.
Ama burada ince bir kayma oluyor:
Tonal = toplu rüya dediğimizde, bazen gizliden gizliye şunu ima ediyoruz: “Asıl gerçek başka yerde.”
İşte burada frene basıyorum.
Evet, birinci dikkat öğrenilmiş, sabitlenmiş, toplumsal olarak senkronize edilmiş bir algı alanı. Ama bu onu “daha az gerçek” yapmaz. Gerçekliğin tek kriteri ontolojik saflık değildir; süreklilik, etki ve bedel de gerçektir. Tonalde canın yanar. Tonalde âşık olursun. Tonalde yanlış bir cümle kurarsın ve yıllarca bedelini ödersin. Bunlar illüzyon değil; sadece koşullu gerçekliklerdir.
“Rüya” metaforu burada yararlı ama tehlikeli.
Yararlı, çünkü esnekliği gösteriyor.
Tehlikeli, çünkü hafife almaya davet ediyor.
Bir gece rüyasında uçtuğunu sanıp pencereden atlayan insan sayısı az değil. Demek ki “rüya” kavramı her zaman özgürleştirmiyor; bazen sadece bağlamı kaybettiriyor.
İnsan-merkezcilikten (hümanizmden) ayrılman da anlaşılır. Evrenin bilinçli ya da bilinçsiz sayısız algı moduyla dolu olması, insanı tahtından indiriyor. Ama burada da ince bir çizgi var:
İnsan merkezi değilse, insan önemsiz midir?
Tonal bu soruya pratik bir cevap verir: “Önemsiz değilsin, ama ayrıcalıklı da değilsin.” Bu cevap hem egoyu kırar hem de sorumluluğu bırakmaz. Güzel denge.
Benim kişisel itirazım şurada başlıyor:
Birinci dikkati aşılması gereken bir “seviye” gibi görmekte.
Bu, farkında olmadan spiritüel bir kariyer planı yaratıyor:
– Tonalde uyanıksın
– Sonra ikinci dikkat
– Sonra üçüncü
– Sonra… muhtemelen bir podcast açıyorsun
Oysa belki de mesele aşmak değil, geçirgenliktir. Tonalde kalıp, onun mutlak olmadığını bilmek. Oyunu oynamak ama oyunun tek oyun olmadığını unutmamak. Satranç oynarken “bu sadece bir oyun” demek işe yaramaz; ama gerektiğinde masadan kalkabileceğini bilmek işe yarar.
Son bir soru bırakayım, çünkü sorular bazen cevaptan daha dürüsttür:
Eğer birinci dikkat bu kadar güçlü, tutarlı ve kaçınılmazsa…
Onu “rüya” diye adlandıran bilinç, hangi dikkatle konuşuyor?
Belki de mesele dikkatler arasında sıçramak değil; dikkat edenin kim olduğunu sessizce izlemek. Tonal bunu sevmez. Çünkü tonal açıklamayı sever, sessizlikten pek hoşlanmaz. Ama bazen en gerçekçi şey, hiçbir şey eklememektir.
Buraya kadar okuduysan, muhtemelen birinci dikkat işini iyi yapıyor. Ve bu kötü bir haber değil.