"Objektif ahlak ancak Tanrı varsa mümkündür” iddiası ilk bakışta güçlü gibi görünse de biraz kazıyınca ciddi problemler barındırıyor. Çünkü bu argüman genelde insanların güçlü ahlaki sezgilerine yaslanıyor. Çoğumuz gerçekten de bazı şeylerin sadece “bana göre yanlış” olmadığını düşünüyoruz. Mesela çocuklara işkence etmek, keyfi cinayet, tecavüz gibi şeylerin gerçekten yanlış olduğunu düşünüyoruz. Yani bunların sadece kültürel tercih ya da bireysel duygu olmadığını hissediyoruz. Teistik moral argüman da tam buradan hareket ediyor.

Genel formu şu:

Eğer Tanrı yoksa objektif ahlaki değerler ve yükümlülükler yoktur.
Objektif ahlaki değerler ve yükümlülükler vardır.
O halde Tanrı vardır.

Bu argümanın en kritik kısmı birinci öncüldür. Çünkü bütün yük aslında onun üzerindedir. Yani asıl gösterilmesi gereken şey şudur: Objektif ahlak gerçekten Tanrı’yı zorunlu kılar mı? Bence hayır. Çünkü burada “objektif olmak” ile “ilahi bir zihne dayanmak” arasında zorunlu bir bağ kurulmaya çalışılıyor ama bunun neden zorunlu olduğu tam açıklanmıyor.

Mesela matematiksel doğrular da objektif kabul edilir. Mantık yasaları da objektif kabul edilir. Ama kimse “2+2=4 çünkü Tanrı öyle düşünüyor” demez. Ya da çelişmezlik ilkesinin doğru olması için onu bir iradenin emretmesi gerektiğini düşünmeyiz. Dolayısıyla “ahlak objektifse mutlaka ilahi bir kaynağa dayanmalıdır” sonucu kendiliğinden çıkmaz.

Burada klasik Euthyphro ikilemi devreye giriyor. Sokrates’in sorduğu soru yaklaşık 2500 yıldır hâlâ tam aşılabilmiş değil:

Bir şey Tanrı emrettiği için mi iyidir, yoksa iyi olduğu için mi Tanrı onu emreder?
Bu soru aslında ilahi buyruk teorisinin merkezine saldırıyor.
İlk seçeneği alalım: “Bir şey Tanrı emrettiği için iyidir.”

Bu durumda ahlak tamamen keyfileşiyor. Çünkü artık bir şeyin iyi olması, onun gerçekten iyi özellikler taşımasından değil, Tanrı’nın onu istemesinden kaynaklanıyor. O zaman teorik olarak Tanrı yarın “işkence iyidir” deseydi iyi olmak zorundaydı.

Burada genelde şu cevap veriliyor:
“Ama Tanrı zaten kötü şeyler emretmez.”

Fakat bu cevap problemi tam çözmüyor. Çünkü mesele Tanrı’nın fiilen ne emrettiği değil, ahlaki iyiliğin neye dayandığıdır.

Eğer bir şey yalnızca Tanrı emrettiği için iyiyse, o zaman “iyi” dediğimiz şey bağımsız bir anlamını kaybeder ve sadece:
“Tanrı’nın emrettiği şey” anlamına gelir.

Bu durumda “Tanrı iyidir” cümlesi de problemli hale gelir. Çünkü burada artık Tanrı’yı bağımsız bir ahlak standardına göre övmüş olmayız. Aslında söylenen şey şuna yaklaşır:
“Tanrı, kendi iradesine uygun davranır.

Dolayısıyla problem şudur:
Eğer iyilik tamamen Tanrı’nın iradesine indirgenirse, “Tanrı iyidir” ifadesi ciddi ölçüde döngüsel hale gelir. Çünkü Tanrı’nın gerçekten iyi olduğunu söylemek yerine, sadece Tanrı’nın kendi belirlediği standarda uyduğunu söylemiş oluruz.

İkinci seçeneği alırsak:
“Tanrı bir şeyi iyi olduğu için emrediyor” deriz.

Bu daha makul görünüyor çünkü Tanrı’nın zaten iyi olana uygun davrandığını varsayıyoruz. Ama bu kez de iyilik Tanrı’dan bağımsız hale geliyor. Çünkü Tanrı bir şeyi iyi olduğu için emrediyorsa, iyilik Tanrı’nın iradesinden önce geliyor demektir. Yani Tanrı ahlakın kaynağı değil, ahlaki gerçekleri tanıyan veya onlara uygun davranan bir varlık oluyor.

Bu durumda da “Tanrı olmadan objektif ahlak olamaz” öncülü çökmüş oluyor.
Modern teistler genelde bu ikilemden kaçmak için üçüncü bir yol öneriyor:
“İyilik Tanrı’nın doğasıdır.”

Yani ahlak Tanrı’nın keyfi emirlerine değil, Tanrı’nın zorunlu olarak iyi olan doğasına dayanır deniyor.

Ama bence bu da problemi tamamen çözmüyor. Çünkü bu kez şu soru geliyor:
Tanrı’nın doğası iyidir ne demek?

Eğer “iyi” kelimesinin Tanrı’dan bağımsız bir anlamı varsa, yine Tanrı’dan bağımsız bir ahlak standardı kabul etmiş oluyoruz. Eğer bağımsız bir anlamı yoksa, bu kez “Tanrı’nın doğası iyidir” cümlesi boş bir özdeşliğe dönüşüyor.
Yani “iyilik Tanrı’nın doğasıdır” cevabı Euthyphro problemini çözmüyor; sadece “emir” yerine “doğa” kelimesini koyuyor.

Bence burada yapılan temel hata şu: Objektiflik ile otorite sürekli karıştırılıyor.
Bir şeyin objektif olması için mutlaka bir otorite tarafından emredilmesi gerekmiyor. Teistik ahlak çoğu zaman ahlakı yasa gibi düşünüyor:

yasa varsa yasa koyucu gerekir,
ahlak yasası varsa ahlak koyucu gerekir.

Ama bu benzetme zorunlu değil. Çünkü ahlak fizik yasaları gibi keşfedilen bir normatif yapı da olabilir.
Hatta ironik biçimde ilahi buyruk teorisi ahlakı objektif değil sübjektif hale getiriyor olabilir. Çünkü sonuçta ahlak bir öznenin iradesine bağlanıyor. O özne sonsuz güçlü bile olsa hâlâ bir özne. “X iyidir çünkü Tanrı onu istiyor” demek, ahlakı bir iradeye bağlamak demektir. Bu yüzden bazı filozoflar ilahi buyruk teorisinin aslında kozmik subjektivizm olduğunu söyler.

Burada ayrıca çok önemli başka bir problem daha ortaya çıkıyor:
Neden Tanrı’ya itaat etmeliyim?

Bu soru sanıldığından çok daha derin bir problem yaratıyor. Çünkü teistik ahlak teorileri genelde Tanrı’nın varlığını ahlaki otoritenin temeli olarak sunuyor ama “otorite” ile “ahlaki doğruluk” aynı şey değil.

Mesela biri:
“Tanrı emrettiği için yapmalısın” dediğinde hemen şu soru geliyor: Neden?

Burada iki ihtimal var.
İlki:
“Çünkü Tanrı çok güçlüdür.”
Ama bu durumda mesele ahlak değil güç ilişkisine dönüşüyor. Yani burada:
doğru olduğu için itaat etmiyoruz,
cezalandırabilecek kadar güçlü olduğu için itaat ediyoruz.

Bu ise ahlaki itaat değil, pragmatik itaat olur. Bir mafya liderinin tehdit ederek insanları itaate zorlamasıyla yapısal olarak benzer bir mantık oluşur. Güç, tek başına normatif otorite üretmez.

Bir varlığın çok güçlü olması ile ahlaken haklı olması aynı şey değildir.

İkinci ihtimal:
“Tanrı’ya itaat etmeliyiz çünkü o iyidir.”
Bu cevap ilkine göre daha güçlü görünür ama bu kez de yine aynı problem geri gelir:
Tanrı’nın iyi olduğunu neye göre söylüyoruz?
Eğer “iyi” kelimesinin bağımsız bir anlamı varsa, o zaman zaten Tanrı’dan bağımsız bir ahlaki standardımız var demektir. Yani Tanrı’ya:
“iyi olduğu için” itaat ediyoruz.

Ama burada belirleyici olan şey Tanrı’nın gücü değil, iyiliğin kendisi oluyor.
Aslında burada çok önemli bir ayrım var:
“Bir şeyi yapmak için sebebim olması”
ile
“Bir otoritenin bana emir vermesi”
aynı şey değil.

Mesela bir çocuğu sırf eğlence için yakmanın yanlış olduğunu düşündüğümüzde bunu yalnızca “Tanrı yasakladı” diye yanlış görmeyiz. O eylemin kendi içinde korkunç olduğunu düşünürüz:

bilinçli bir varlığa aşırı acı çektirmesi,
zarar vermesi,
empatiye aykırı olması,
keyfi zulüm içermesi…

yani eylemin kendisinin normatif bir ağırlığı olduğunu hissederiz.

Burada bazı çağdaş moral realistlerin savunduğu çok önemli bir görüş devreye giriyor:
Doğru olan şey zaten kendi içinde normatiflik taşır.
Yani “iyi” ya da “doğru” dediğimiz şeyler ayrıca dışsal bir emir gerektirmez. Eğer gerçekten bir şeyin ahlaken doğru olduğunu kavrıyorsak, bu zaten onun yapılması için bir gerekçe üretir.

Bu bakış açısına göre:
“Neden doğru olanı yapmalıyım?” sorusu bazen yanlış kurulmuş bir soru olabilir.

Çünkü burada “doğru” zaten normatif bir kavramdır. Eğer bir şey gerçekten yapılması gereken şeyse, onun yapılması için ayrıca ikinci bir gerekçe aramak kategorik bir hata olabilir.

Biraz Kantçı bir çizgi de burada devreye girer. Kant’a göre ahlak dışsal otoriteden değil, rasyonelliğin kendisinden doğar. Yani:

tutarlı olmak,
çelişkiye düşmemek,
diğer bilinçli varlıkları sadece araç olarak görmemek

gibi şeyler aklın kendi yapısından çıkan normatif zorunluluklardır.

Bu yüzden bazı seküler realistler şöyle düşünür:
Normatiflik için kozmik bir emir veren gerekmiyor.
Çünkü “gerekçe” kavramı zaten normatif güç taşıyor.

Mesela:

acının kötü olması,
gereksiz zarar vermenin yanlış olması,
adaletin tercih edilmesi,
keyfi ayrımcılığın irrasyonel olması

bunlar bir otorite emrettiği için değil, kendi içerikleri nedeniyle normatif ağırlık taşıyor olabilir.

Teist burada şöyle itiraz edebilir:
“Ama bunlar neden bağlayıcı olsun?”
Fakat aynı soru Tanrı için de geri döner:
Tanrı’nın emirleri neden bağlayıcı olsun?
Eğer cevap:
“Çünkü Tanrı emretti” ise bu açıklayıcı değildir; çünkü normatifliği açıklamak yerine onu varsayar.
Eğer cevap:
“Çünkü Tanrı iyidir” ise yine iyilik Tanrı’dan önce gelir.
Dolayısıyla problem çözülmüş olmaz.
Bence moral argümanın gizlice varsaydığı şey şu:
Normatiflik ancak bir iradeden gelebilir.
Yani “yapmalısın” diyebilmek için ortada bir “emreden zihin” olması gerektiği düşünülüyor.

Ama bu zorunlu değil. Çünkü bazı filozoflara göre normatiflik gerçekliğin temel özelliklerinden biri olabilir. Tıpkı matematiksel doğruların keşfedilmesi gibi, normatif gerçekler de keşfedilebilir.

Bir diğer büyük problem epistemolojik taraf.
Diyelim ki objektif ahlak gerçekten Tanrı’dan geliyor. Peki insanlar bunu nasıl bilecek?
Tarih boyunca insanlar birbirine tamamen zıt ahlak sistemlerini “Tanrı böyle istiyor” diyerek savundu:

kölelik,
kadın hakları,
savaş,
faiz,
çok eşlilik,
dinden çıkma cezası,
eşcinsellik,
kutsal savaş,
işkence…

Farklı dinler, farklı mezhepler ve farklı yorumlar birbirine tamamen zıt sonuçlara ulaştı. Bu durumda pratikte yine insan yorumuna dönüyoruz. Hangi vahiy doğru? Hangi yorum doğru? Hangi emir evrensel, hangisi dönemsel? Hangi mezhep haklı?

Yani Tanrı teorik olarak ahlakın kaynağı olsa bile insanlar ona yine kendi yorumları üzerinden erişiyor. Bu da objektiflik iddiasını epistemolojik olarak bulanıklaştırıyor.

Bir başka mesele de şu: Teistler çoğu zaman “ahlakın metafizik temeli” ile “ahlaki motivasyon”u karıştırıyor.
Mesela:
“Tanrı yoksa insanlar neden iyi olsun?” diye soruluyor.
Ama bu soru:
“Objektif ahlak var mı?” sorusuyla aynı değil.

Bir şeyin doğru olması ile insanların ona neden uyduğu farklı meselelerdir.

Evrimsel süreç empatiyi, işbirliğini, vicdanı ve toplumsal dayanışmayı açıklayabilir. Bu otomatik olarak “ahlak tamamen illüzyondur” sonucunu vermez. Çünkü bir inancın nasıl oluştuğunu açıklamak, onun yanlış olduğunu tek başına göstermez.

Mesela matematiksel düşünme kapasitemiz de evrimsel süreçte gelişmiş olabilir. Ama bundan dolayı matematik öznel hale gelmiyor.
Seküler metaetikte de ciddi realist yaklaşımlar var:

Kantçı etik,
erdem etiği,
contractualism,
non-natural moral realism,
faydacılığın bazı objektif yorumları…

Dolayısıyla seçenekler: “Ya Tanrı ya nihilizm” değil. Bu sahte bir ikilem.
Bence ilahi buyruk teorisinin en büyük problemi şu: Güç ile iyiliği birbirine karıştırma riski taşıyor.
Eğer bir şey Tanrı emrettiği için iyiyse, burada belirleyici olan şey ahlaki gerekçe değil otorite oluyor. Ama otorite tek başına ahlaki doğruluk üretmez.

Mesela bir varlığın bizi yaratmış olması ona otomatik olarak sınırsız ahlaki otorite verir mi? Bu bile tartışmalıdır. Bir anne-baba çocuğun varlık sebebi olabilir ama bu, çocuk üzerinde mutlak ahlaki hakka sahip oldukları anlamına gelmez.

Sonuç olarak bana göre “objektif ahlak ancak Tanrı varsa mümkündür” argümanı sanıldığı kadar güçlü değil. Çünkü:
ya ahlakı keyfi hale getiriyor,
ya Tanrı’dan bağımsız bir iyilik standardı kabul ediyor,
ya da “Tanrı’nın doğası iyidir” diyerek problemi sadece yeniden formüle ediyor.

Euthyphro ikileminin gücü tam burada. İlahi buyruk teorisinin hangi versiyonu seçilirse seçilsin ciddi maliyetler ortaya çıkıyor.

Bu yüzden bana göre objektif ahlak varsa bile, bunun Tanrı’yı zorunlu kıldığı gösterilmiş değil. Ahlaki gerçekler; bilinçli varlıkların acısı, refahı, zarar görmesi, adalet, rasyonel tutarlılık ve normatif gerekçelendirme gibi kavramlar üzerinden de temellendirilebilir.