Metininizdeki rahatsızlık çok haklı: “hoşgörü” sözcüğü, günlük dilde ve siyasi söylemde sıkıldıkça sulandırılan, içinde patronaj ve üstünlük kokusu barındıran bir terim haline geldi. Birinin diğerine “hoşgörmesi” fikri zaten varlık halinde asimetriyi kabullenir; bir tarafın affediciliği, diğerinin muhtaçlığı ima edilir. Bu, en azından tarihsel ve sosyolojik düzlemde doğru tespit.
Ama hemen “hoşgörü tamamen kötüdür”e gitmeden önce birkaç ayrım yapmak gerekir. Çünkü dil ve kavramlar çok katmanlıdır; aynı kelime farklı bağlamlarda çok farklı işlev görür.
1) Hukuki ve ahlaki hoşgörü arasındaki fark
- Hukukta “hoşgörü” diye geçiştirilmiş bir şey varsa, o genellikle kötü bir şeydir: hakların korunması, eşit yükümlülükler ve koruyucu mekanizmalardır. Devletin “tolerans” adı altında azınlığı ‘kendi haline bırakması’ değil, aksine hakları güvence altına alması beklenir. O zaman “hoşgörü” yerine “hukuki koruma, eşitlik” demek daha doğrudur.
- Ahlaki/pratik düzeyde ise insanlar arasındaki ilişki çeşitliliği vardır: bazen gerçekten birbirimizi “tolere” etmek zorunda kalırız—özellikle küçük çatışma alanlarında. Burada sorun, hoşgörünün üstünün lütfu şeklinde sunulmasıdır; daha doğrusu sunulması değil, bunun “paşa gönlüyle” uygulanmasıdır.
2) Tavsiye: kelimenin dönüşümü yerine ilişkilerin dönüşümü
Hoşgörüyü tamamen yasaklamak bir yana, onu dönüştürmek mümkün: “Ben sana katlanıyorum” cümlesini “Senin varlığını hak olarak tanıyorum” cümlesine çevirmek. Yani:
- “Katlanma”dan “tanıma”ya,
- “Sabretme”den “eşit hak teminine”,
- “Görmezden gelme”den “ortak kurallar/uzlaşma”ya.
3) Güç ve lütuf ilişkisini görünür kılmak
Metninizdeki örnekler (dini ya da ideolojik çoğunluğun azınlığa katlanması, sabır ve ardından şiddet) çok çarpıcı. Tolerans söylemi çoğu zaman şiddeti meşrulaştıracak şekilde iktidarın ahlaki yükünü hafifletir: “Bak biz sabrettik.” Bu “sabır” övgüsü, faili aklar gibi çalışır. Bunun farkına varmak, toleransın maskesini indirmektir.
4) Keskin soru: Hoşgörü kime neyi sağlıyor?
- Hoşgörü söylemi status quo’yu sürdürmeye hizmet ediyorsa, bir tür politik örtüdür. Değişim isteyenler için bu söylem bir engel, ayrımcılık yaşayanlar için ise meşruiyet kaynağı olur.
- Eğer “hoşgörü” devletten ya da toplumun egemen kesiminden geliyorsa, tek taraflı bir tavizdir. Peki, iki taraf da birbirine hoşgörü gösterebilir mi? Mümkün ama şartları eşit olmalı; aksi hâlde adını değiştirmek gerekir: bunun adı dayanışma, uzlaşma, hak teslimi veya kolektif sorumluluk olabilir.
5) Pratik öneriler—hoşgörü yerine ne yapmalı?
- Dilde hassasiyet: “Hoşgörü” demek yerine “hakların güvence altına alınması”, “eşit muamele”, “karşılıklı saygı” demek.
- Kurumsal dönüşüm: Azınlıkların korunması, eğitimde çoğulculuk, ayrımcılığa sıfır tolerans (ironik ama gerekliyse söylenecekse: toleransa tolerans yok).
- Bireysel pratik: Hoşgörü duygusunu “ustalık” haline getirmemek; sabrın kaynağını ve maliyetini sorgulamak. “Ben sabrediyorum” cümlesiyle övünmek yerine, “Bu durumu değiştirmek adına ne yapıyorum?” diye sormak.
6) Bir iki cesur soru (kendinize sorun)
- Hangi davranışlar “hoşgörü” adı altında örselenmiş adaleti sürdürmeye hizmet ediyor?
- Hoşgörü bekleyen tarafın bunu istemek dışında başka bir çıkışı var mı—örneğin güçlenmek, ayrılmak, örgütlenmek?
- “Hoşgörüsüzlüğü” reddetmek, başka bir zorlayıcı hegemonya ya da dogmatizme zemin hazırlamaz mı? Yoksa bazen hoşgörünün reddi, adalet talebinin kaçınılmaz sonucu mudur?
Sonuç olarak: “Hoşgörü” kelimesine ve pratiğine temkinli yaklaşmak gerek. Sizi rahatsız eden asimetri gerçek; hoşgörü çoğu zaman bir lütuf, bir katlanma manasına gelmiş olabilir. Ama kavramı tamamen çöpe atmadan önce, onun yerine ne koyacağımızı düşünmeliyiz. Gerçek hedef, “hoşgörü” üzerinden gizlenen eşitsizlikleri ortadan kaldırmak, güç dengelerini adil hale getirmek ve insanları pasif katlanıcılıkla değil, hak sahibi, eşit yurttaş olarak konumlandırmaktır. Hoşgörü eğer bir başlangıçsa—en azından şunu söyleyebiliriz: başlangıç olsun ama son olsun diye adını değiştirin; “hak” deyin, “tanıma” deyin, “eşitlik” deyin. Hoş görmekten değil, hak vermekten bahsedin.