Çoğu kişi çeviriyi, basit mekanik bir işlem olarak görür. Oysa yaratıcı (olması gereken) birşeydir çoğu zaman.
Hele şiirde. Neredeyse şiiri yeniden yazmayı gerektirir.
Aşağıda, çeviri üzerine bir zaman yazdıklarım var.
Zaman zaman çevirinin imkanlılığı veya imkansızlığı üzerine konuşuyoruz.
Çeviri nasıl olmalı üzerine.
Burada aşama aşama işler zorlaşıyor.
- Kelime bazlı çeviri
- Cümle bazlı çeviri
- Paragraf bazlı çeviri
- Anlam bazlı çeviri
- Bazan anlam da yetmez. Çünkü yazar dile özgü ses oyunları ve bulmacalar gizlemiş olabilir metnin içine. Çok büyük olasılıkla bunlar kaybolacaktır kimse farkına varmadan.
İyi çeviri sanırım 4. aşamada başlar. Ondan öncesi metni 'anlamayı' gerektirmek zorunda değildir belki de.
Nevzat Erkmen, sevdiğim Castaneda serisini çevirmiş ve zeka oyunları ile ilgili birisi olarak tanıdığım biriydi.
Onun şöyle bir röportajına rastladım. Ulysses'i nasıl çevirdiği ile ilgili.
Eser James Joyce'a ait. Ve bu adam aslen hikayeci ve şair iken. Roman yazmaya başlıyor.
Uzun bir eser ve hatta bazılarınca roman kabul edilmemiş, çünkü sadece tek bir günü anlatıyormuş.
Bu eser okunması, anlaşılması ve çevirilmesi en güç eser olarak ün yapmış.
Bilinç akışı tekniği ile yazılmış.
Yazarı demiş ki, içine o kadar çok bulmaca yerleştirdim ki, okuyanları yüzyıllar boyunca düşünmeye zorlayacak.
Bu bir meydan okuma. Çeviri için.
Tabii amaç, kolayı zorlaştırmak değil, zoru kolaylaştırmak.
- dakika civarı, çeviriyi nasıl yaptığını anlatıyor.
Diyor ki, eserin karşımda İngilizcesi, Almancası, Fransızcası ve İtalyancası var.
Yazar aslında İrlandalı (ve kendisi İrlandalı bir kızla da birkaç sene evli kalmış, hatta oradan başlamış Ulysses macerası).
Diyor ki, belli bir satır/cümle için, diğer çevirilere bakıyor, ama sonra düşünüyor,
bir İrlandalı bunu okuduğu zaman yüzünde nasıl bir ifade olur?
Aynı ifadeyi Türkçede oluşturabilecek sözcük(ler) neler olabilir?
Yani adam, anlamı da geçmiş, duyguyu çevirmeye başlamış artık.
Hissedilene, hissedilecek olana odaklanmış.
Çevirmenin işi bazı noktalarda yazardan daha zor gibi.
Bunu şuna benzetiyorum. Bazan bir kişi doğaya meydan okur, zor sıcaklıklara dayanır vs, atlar zıplar, zor yerlerden geçer.
Biz de deriz ki, "vay be neler yapıyor, ne şartlara katlanıyor".
Yalnız bir de kameraman vardır onu çeken.
Yaklaşık aynı şartlara dayanan, ve bir de kamera sisteminin ağırlığını sırtında taşıyan.
Çevirmen burada kameramana benziyor sanki.
Yazarın zorluğu yaratıcılığı ortaya koymakta.
Çevirmen ise bunu bozmadan aktarmaya çalışıyor.
Bu yaratıcı bir iş mi? Aslında bir noktada sıkılabilir insan.
Ama aslında, metne nüfuz etmek ve özünü koruyarak nasıl aktarabileceğini bulmak yaratıcı bir iş.
Sadece bir dönüşüm, 'mekanik bir dönüşüm' yaptığını/yapacağını ve bunun yeterli olacağını
düşünmek, bence baştan yanlış bir yaklaşım olur.
Kitabı yeniden yazmayı göze alacak kadar nüfuz etmek,
ama sonra kendini, orijinali korumaya dair sınırlandırabilmek gerek.
Bu ikisinin dengesi gerekli sanırım.