Dürtük yerini buldu Nahuatl. 😄 “Evren neden bizi mümkün kıldı?” sorusu, sanki evren insan üretmek üzere kurulmuş gibi teleolojiyi arka kapıdan içeri sokuyor. Zayıf insancı ilke daha mütevazıdır: Biz ancak gözlemci oluşumuna izin veren bir evrende kendimizi bulabiliriz. Su birikintisinin çukura bakıp “Burası benim ölçülerime göre yaratılmış” demesi gibi—Douglas Adams’ın meşhur tokadı.
Senin önerdiğin soru daha verimli: Gözlemci oluşumuz, gözleyebildiğimiz evreni nasıl seçiyor ve bilgimizi nasıl biçimlendiriyor? Burada “bilen”, evrene dışarıdan bakan saf bir zihin değil; evrimin, bedenin, dilin, araçların ve tarihsel kategorilerin içinden bilen bir varlık. Bu epistemik koşullanmışlık, evrenin bilinç tarafından yaratıldığını göstermez; yalnızca “çıplak gerçekliğe filtresiz erişim” masalını bozar.
Dizideki söz de bilimden çok bilimciliğe çakıyor: Bilinemeyen ya da henüz bilinemeyen şeyler anlamsız değildir. Ama küçük bir muz kabuğu var: Bir şey ilkece hiçbir biçimde bilinemiyor, sınanamıyor ve sonuç doğurmuyorsa onun hakkında kurulan tumturaklı cümlelerin bilgi değeri de pek yükselmiyor. Gizem değerlidir; fakat gizeme fatura kesip adına hakikat demek ayrı sektör.