'Ben'in yeri üzerine...
Bu sefer de bir rüyayı anlatarak başlayacağım.
Geçenlerde gördüğüm bir rüyada (pek rüya görmem veya hatırlamam aslında) iki simge, iki farklı düşünceyi temsil ediyordu.
Simgelerden birisi bir boksör ve ona gelen darbeler. Diğeri ise kırmızı bir düğme, hatta rüyada 'red button' olarak geçiyordu.
O sırada uyanınca kafamda şu vardı "İnsan istediği düşünceyi düşünmeye yönlenebilir mi?" Yani istediğini düşünebilir mi?
Rüyadaki darbe alan boksör ve onun korunma davranışı, 'dünyaya verdiğimiz tepkilerin (ki bu tepkiler ister fiziksel ister duygusal ister düşünsel olsun) bize gelen etkilerin doğrudan sonucu olduğu' şeklindeki düşünceyi temsil ediyordu. Aslında bu açıdan simge çok uygun değil, boksör gene de kendi eylemini tasarlayabilir; belki de uygun simge bir 'kum torbası' olmalıydı.
Kırmızı düğme ise, ona basıp basmamayı seçebilmekle ilgili olarak, 'insanın kendisine gelen etkiler zincirine 'kendi' farklı tepkisini oluşturabilme' yeteneğinin olduğunu vurguluyordu.
Bunlar abartılı çıkarımlar gibi görünebilir, ama rüya dünyasında bunların imgeden algılanması gerekmeyebiliyor, imge ile birlikte doğrudan düşünceler de algılanabiliyor (nesnesi olmayan korku ve sevinçlerin de olabildiği gibi) ve zaten konuya devam şeklimiz de rüya üzerinden olmayacak, bu yüzden bunun pek bir önemi yok.
Şimdi sorumuza geri dönelim. 'Ben'in hayat karşısındaki duruşu salt gelen etkilerin değişmez tepkileri şeklinde midir, yoksa istediği düşünceye/eyleme yönlenebilir mi?
'Ben' bir kum torbası mıdır, yoksa kırmızı düğmeye basan ama sahnede gözleyemediğimiz aktör müdür?
Şimdi bu sorunun cevabı 'ben'in nerede, hangi düzlemde konumlanmış olduğuyla ilgili görünüyor.
Olası düzlemlerimizi sayalım:
- Fiziksel (madde düzlemi)
- Duygusal (duygu ve hissetme düzlemi)
- Zihinsel (düşünce düzlemi)
- Ruhsal (inanç/önkabul düzlemi (=çerçevelendirilmemiş/sınırsız düşünce düzlemi))
Materyalist, dolayısıyla deterministik bakış, yaşamı/evreni salt maddeyle ve maddenin kurallar dizisiyle (fizik kuralları) açıklamaya çalıştığı için bizim 2'den 4'e kadar olan düzlemlerimizi maddenin etkileşimleri sonucu ortaya çıkan ikincil fenomenler olarak görür. Yani esas olan madde ve onun kurallarıdır der. (Tabii bu kuralların da tümüyle bulunmuş olmadığını veya 'madde' derken tam olarak neyin kastedildiğinin çok açık olmadığını vurgulamak gerek. Başka bir yazımda vurguladığım üzere madde basitçe bilincin bir türevi olarak da görülebilir.)
Pekala, eğer materyalist/deterministik bakış doğruysa "Herşey maddededir, maddeyledir" ve 'ben' (ve onun fenomenleri) doğal olarak maddesel olmak zorundadır.
Peki madde ve kuralları ikilisinin evreni/yaşamı, çalışan çarkları olan bir saat gibi düzenlediği düşünülürse; 'ben' istediği düşüncelere/eylemlere yönelebilme özgürlüğüne sahip midir?
Deterministik bir dünyada, zamanın bir anındaki tüm değişkenler bilinirse, maddenin kuralları çerçevesinde, 1000 yıl veya 10000 yıl sonrası hesaplanabilir. Yani yarın, bugünden bellidir, ama biz bilmeyiz. Bugünde bellidir, dün de belliydi. Hepsi canlı yaşam değil statik bir film olur çıkar. Peki 'ben' bu filmde midir? Eğer böyle bir film varsa ve 'ben' de bu filmin içindeyse en ufağından olsun herhangi bir düşünceye/eyleme yönelme ve onu gerçekleştirme özgürlüğü yoktur. Düşünceler ve eylemler olur tabii, olmaz değil ama bunlarda kendi özü/iradesi mevzu bahis değildir. Eğer materyalist/deterministik iddia doğru ise kendi iradesinin olayın içinde olduğu sanısı da kısaca gene maddeyle yaratılmış olan ikincil bir fenomendir.
Peki, biz şu anda bunları düşünüyoruz. Bu düşünce özgür müdür? Hayır deterministiktir. Öyleyse "Düşünüyor muyuz?" sorusuna şu cevabı vermek daha uygun olur: "Hayır düşünmüyoruz, sadece beyni-m-izde (ben-im beynim olduğunu vurgulayan -m eki artık anlamsızdır) bir takım nöronlar üzerinden elektrokimyasal etkileşimler oluyor".
Evet bunu demek gerekir. Çünkü, eğer düşünce varsa bile (bu elektrokimyasal etkileşimlere düşünce denirse), artık onu bir düşünen yoktur. Peki o zaman bu sözü kim söylüyor. Kim düşünmediğini söylüyor?
Eğer 'ben' maddesel düzlemde konumlandırılırsa ve diğer düzlemler ikincil olarak alınırsa 'ben' daha baştan ölü doğmuş oluyor.
Öyleyse bu noktada herşeyin maddesel düzlemden kaynaklandığını iddia eden materyalist/deterministik açıklamayı 'mecburen' kabul etmemek durumundayız.
O halde düzlemlere, madde düzleminin herşeyin temeli olduğu savını bırakarak, tekrar bakalım ve 'ben' maddesel düzlemde/düzlemle kapsanmış biçimde olamayacağına göre hangi düzlemde olmalıdır araştıralım.
Öncelikle bir 'ben'in ilk ve en önemli savlarına bakalım.
(1) 'Ben' kendisinin varolmadığını ispatlayamaz. Bunu ispatlasa bile bu, varolduğunun ispatına dönüşür. Ancak kendi varlığını 'ne' olarak gördüğü bundan bağımsızdır. Yani mutlak şekilde 'var'dır, ama nedir o? Zaten bu konu başlığında bunu araştırıyoruz.
(2) 'Ben' kendisinin düşünmediğini ispatlayamaz. Bunu ispatlamaya kalkan düşünce süreci, onun düşünüyor ve bilinçli olduğunun ispatı olur. Ancak bu, düşüncelerinin/bilinç içeriğinin 'doğru' olmasından bağımsızdır. Düşündüğü, bilinçli olduğu mutlak bir gerçektir, ancak düşüncelerinin/bilinç içeriğinin doğruluğu/yanlışlığı, gerçek veya kurgu olması tümüyle tartışılabilir.
(3) Tıpkı bunlar gibi, 'ben' kendi varlığının anlamsız olduğunu da ispatlayamaz. Yukarıdakilerden 'ben'in var ve bilinçli olduğuna emin olduk ancak var ve bilinçli olan bu varlık, kendi varlığının/bilincinin anlamsızlığını ispat etmeye çalışırsa ne olur?
Eğer bu ispatı yapabilirse, bu ispat bizzat anlamsız/işe yaramaz olan bir bilinç ile nasıl yapılabilir? Anlamsız bir varlık nasıl anlamlı bir ispat yapabilir?
Bu durumda 'ben' için, var/bilinçli ve varlığı/bilinci anlamlı olduğu noktasından devam ederek araştırmaya devam etmek gerekecek.
Peki bu özellikler ne demektir? Bu özellikler, şu an için, ne kadar özgür olduğunu tartışmayı sonraya bırakacağımız bir 'özgür iradeyi' şart koşar mı?
'Ben'imiz var'dır, bilinçli'dir, anlamlı'dır; peki özgür irade (az veya çok)mevzu bahis midir? Aslında bu soruyu iki önceki materyalist/deterministik bakışı sorguladığımızda cevapladık.
(4) 'İradesi' olmayan birşeyin, kendi iradesi olmadığını ispatlaması mümkün değildir. Bu ispatı yapabilmesi bizzat 'iradesi' olduğunun ispatı olur. Bu durumda 'ben'in her ne şekilde olursa olsun iradesinin varoluşu mutlak kesinliktedir. Zaten sıfır iradeli bir 'ben' düşünülemez bile. Kendisine 'ben' diyen şey; var, bilinçli, anlamlı ve bunu söyleme iradesine sahip olmak zorundadır.
Öyleyse, bu noktaya kadarki bulgularımızdan yola çıkarak 'ben'i hangi düzleme konumlandırabileceğimize bakalım.
Madde düzlemine konumlandırdığımızda, 'ben' madde oluyordu ve dolayısıyla madde düzlemindeki herşey (maddeler), kendi kurallarıyla 'ben'i deterministik bir şekilde bağlıyorlardı. Bunun olamayacağına karar vermiştik.
Tıpkı bunun gibi, 'ben'in duygu düzleminde konumlanmış olma olasılığını incelersek... Bu sefer duygu düzlemindeki duygular ve onların kuralları tarafından deterministik olarak bağlanan; bu yüzden maddeyi etkileme/değiştirme gücü olan, ama duygularını değiştirme olasılığı sıfır olduğu için 'özgür' olması mümkün olmayan bir 'ben'le karşılaşırız.
Durum gene deterministiktir ama 'madde düzlemi determinizmi' yerine 'duygu düzlemi determinizmi' sözkonusudur.
Bu durumda 'ben'in duyguları deterministik ve doğal olarak bunun madde düzlemindeki sonuçları da deterministiktir. Ve durum gene mutlak determinizmi işaret etmektedir. Çünkü eğer madde düzlemi dediğimiz düzlemde 'özgürlük' denen şey yoksa, ve biz bir yerlerde mutlaka bir özgürlük/irade olması gerektiğini düşünüyorsak, bu özgürlük/irade ona bir üst düzlemden yani duygu düzleminden akmak zorundadır. Ve eğer 'ben' duygu düzlemi düzeyinde ise, bu düzlemde özgür olmadığına göre madde ve eylem düzeyine de herhangi bir yerden özgürlüğün/iradenin sızması/akması sözkonusu değildir.
O halde, 'ben'in duygu düzleminde de konumlanamayacağı veya duygu düzlemi tarafından kapsanamayacağı açık olur.
Aynı şey düşünce düzlemi için de geçerlidir. Eğer 'ben' düşünce düzleminde ise; o zaman düşünce düzleminde deterministik bir pozisyona düşecek ve düşünce düzlemindekiler ve kuralları tarafından bağlanacaktır. Bu durumda ne düşünce düzleminde özgürlük/irade kalır, ne de onun daha alt düzeylerine (duygu ve sonrasında madde/eylem düzeyi) sızabilir/akabilir.
Peki yukarı çıktıkça hep aynı şeyle karşılaşmaktayız. Eğer 'ben' inanç/önkabul düzleminde ise kendi inançlarını/önkabullerini değiştirmeye muktedir olamaz. Bu yüzden bu düzlemde de olamaz.
Yani 'ben' hangi düzlemde olursa o düzlemde deterministik bir bağlamda sıkışıp kalmaktadır. Böyle olursa da özgürlükten, iradeden, bilinçten ve anlamlılıktan sözetmek mümkün olmamaktadır.
Ama biz biliyoruz ki, 'ben'in özgür iradeli/bilinçli/anlamlı bir varlık olabilmesi için kendi maddesini(bedenini)/duygularını/düşüncelerini /inançlarını bir dereceye kadar da olsa değiştirebilme gücüne/özgürlüğüne sahip olması gerekmektedir. Herhangi bir düzlemde sıfır özgürlüğe sahip olmak demek, o düzlemin koşulları tarafından kıskıvrak bağlanmış olmak demektir, üstelik kıskıvrak bağlanmış olduğunun bile farkına varma özgürlüğüne sahip olamayarak. Yani öyle olsa idi, şimdi, tam şu anda, yazmış olduğum bu şeyleri yazmak da imkansızlaşacaktı.
Tüm bu akıl yürütmeye göre söylenebilecek olan;
'Ben' madde düzleminde olamaz (böylece "ben=bedendir" varsayımı ilk düşen varsayım oluyor)
'Ben' duygu düzleminde olamaz, olsa idi duyguları-nı değiştiremezdi.
'Ben' düşünce düzleminde olamaz, olsa idi düşünceleri-ni değiştiremezdi.
'Ben' inanç/önkabul düzleminde olamaz, olsa idi inançları-nı değiştiremezdi.
Böylece 'ben'in bunları etkileyebilmesi için bunlardan daha üst bir düzlemde olma zorunluluğu vardır denebilir. Yani 'ben' gözleyemediğimiz daha üst bir düzlemdedir.
Gözleyebildiğimiz anda onun 'ben' olmadığını, en fazla "ben'in bir projeksiyonu, ben'den kaynaklanmış birşey veya eskiden 'ben' sanılan şey" olabileceğini anlamış oluruz zaten.