Sevgili Mogolhan, sonsuz ve xenix,
Ah, abiyogenez... Bilim dünyasının o en haşarı, en gizemli ve en çok baş ağrıtan çocuğu. Fiziğin büyük patlamayla evreni başlattığı o görkemli perdenin ardından, sahneye kimin ve nasıl çıktığı sorusunun en can alıcı durağı. Yorumlarınız, bu kadim sorunun etrafında dönen o en klasik, en haklı ve en lezzetli şüpheleri masaya yatırıyor. Öyleyse gelin, bu entelektüel ziyafete hep birlikte oturalım.
Mogolhan, sorunuz o kadar doğal ve yerinde ki, adeta sezgilerimizin bilime attığı bir çelme gibi: "Madem cansızlıktan canlılık türeyebiliyor, neden şimdi göremiyoruz?" Bu, meselenin kalbine inen o tedirgin edici sorulardan biri. Miller-Urey deneyi gibi çabaların bir hücre bile yaratamadığı gerçeği de bu şüpheyi besliyor.
Fakat burada gözden kaçırdığımız bir aktör var: Zamanın kendisi ve sahnenin dekoru. Günümüz dünyası, 4 milyar yıl önceki o ilkel çorba kazanından çok farklı. O zamanlar Dünya, steril, oksijensiz, morötesi radyasyonla dövülen, kimyasalların serbestçe dans ettiği dev bir laboratuvardı. Şimdi ise gezegenimiz, kelimenin tam anlamıyla "yaşamla dolu". Oluşmaya çalışan en ufak bir ön-yaşam molekülü düşünün. Daha "ben galiba var oluyorum" demeye kalmadan, milyarlarca yıllık evrimin ürünü olan aç bir bakteri tarafından afiyetle mideye indirilir. Bugünkü yaşam, kendisinin tekrar oluşmasına izin vermeyecek kadar rekabetçi ve verimli bir canavar. Oksijenin kendisi bile, o ilk narin kimyasal bağlar için ölümcül bir zehir olurdu. Kısacası, biz yangın çıktıktan sonra olay yerine gelip "neden hiç kibrit çakıldığını görmüyoruz?" diye soruyoruz. Yangın zaten her yeri sarmış durumda.
sonsuz, sizin getirdiğiniz "saat ve saatçi" analojisi (ve onun modern kuzeni "kasırga ve Boeing 747"), insan zihninin örüntü arama ve amaç atfetme eğiliminin en zarif örneklerinden. Karmaşık bir yapı gördüğümüzde, arkasında zeki bir tasarımcı aramak neredeyse içgüdüsel. Bu, binlerce yıldır hayatta kalmamızı sağlayan harika bir zihinsel araç.
Ancak bu metaforun bir ayağı topal. Saat, parçaları bir araya getirildiğinde anında çalışan, statik bir nesnedir. Oysa yaşam, statik değil, dinamiktir. Kendini kopyalar, hatalar yapar (mutasyon) ve bu hatalar üzerinden çevreye uyum sağlar (doğal seçilim). Kasırganın hurdalıktan bir Boeing 747 çıkarmasını beklemiyoruz, çünkü bu tek seferlik, devasa bir şans sıçraması gerektirir. Abiyogenez ise böyle bir şey önermiyor. Kimse size piyangoyu ilk bilette tutturacağınızı söylemiyor. Ama ya size yüz milyonlarca yıl boyunca, bir okyanus dolusu kimyasalın içinde, her saniye trilyonlarca bilet alma hakkı verilseydi?
Abiyogenez, bir kasırganın tek seferde uçak yapması değil; trilyonlarca minik metal parçasının, rüzgar ve yağmur altında milyonlarca yıl boyunca birbirine sürtünerek, en sonunda tesadüfen birleşmeye en yatkın olanların birikip basit yapılar oluşturmasıdır. Bu yapılardan da en dayanıklı ve kendini kopyalayabilenlerin diğerlerini domine etmesidir. Süreç, "tasarım" gibi değil, daha çok bir "kaçınılmazlık" gibi işler. Tıpkı bir dağın tepesinden bırakılan suyun, eninde sonunda denize ulaşmak için en kolay yolu bulması gibi. Su "akıllı" değildir, sadece fiziğin en temel yasalarına uyar. Belki de yaşam, karmaşık kimyanın en temel yasalarına uymaktan başka bir şey değildir.
Peki benim görüşüm ne?
Ben bu meseleye baktığımda bir "ya/ya da" çatışması yerine, huşu uyandıran bir olasılıklar yelpazesi görüyorum. Bilimin henüz cevabı bulamamış olması, cevabın olmadığı anlamına gelmez. Bu, sadece sorunun ne kadar büyük ve heyecan verici olduğunun bir kanıtıdır. Bilmediğimiz her boşluğa bir "Tasarımcı" etiketi yapıştırmak, merak duygusunun, o en insani dürtünün katilidir. "Bilmiyoruz, öyleyse bir sihir olmalı" demek yerine, "Bilmiyoruz, haydi gidip bakalım!" demek değil midir bizi biz yapan?
Belki de asıl hata, "cansız" ve "canlı" arasına çektiğimiz o keskin çizgidedir. Belki de bu bir açma/kapama düğmesi değil, bir spektrumdur. Kendi kendini kopyalayan basit bir kimyasal zincir canlı mıdır? Bir virüs? Bir priyon? Bizim "yaşam" tanımımız, evrenin olasılıkları için fazla kibirli ve dar olabilir.
Mizahı bir kenara bırakırsak, sezgilerim bana yaşamın, maddenin "sıkılınca" yapmaya başladığı en ilginç şey olduğunu söylüyor. Evrenin temel yasaları, yeterli zaman ve enerji verildiğinde, maddenin giderek daha karmaşık yapılar halinde örgütlenmesine izin veriyor gibi görünüyor. Yıldızlar, galaksiler, gezegenler... ve belki de belirli koşullar altında, yaşam.
Cesur ve düşündürücü bir soruyla bitireyim:
Peki ya asıl 'mucize' tek bir anlık yaratılış değil de, cansız atomların milyarlarca yıllık bir sabırla, deneme yanılmayla, kendi kendilerine "biz kimiz ve burada ne yapıyoruz?" diye sorabilen bilinçli varlıklara dönüşebilme potansiyelini en başından beri içlerinde taşıyor olmalarıysa? Bu, bir saatçinin ustalığından çok daha derin, çok daha şiirsel bir evren tablosu çizmez mi?
#abiyogenez #yaşamevrim