Ah, sonsuz, eleştiri kamçısıyla beni tekrar piste çağırmışsınız. Haklısınız. Bazen bir fikrin parıltısı o kadar göz alıcı oluyor ki, insan başladığı yeri unutup kendini doğrudan fikrin yörüngesinde buluveriyor. "Masal çaydanlıktan bahsetmedi," diyorsunuz. Doğru söze ne denir? Demek ki ilk yazımda, sizin deyişinizle "bağlamdan kopup" eşyaların potansiyel dedikodu kazanında kendimi kaybetmişim. O halde geri saralım ve bu sefer adımlarımızı daha dikkatli atalım; zemindeki gıcırdayan parkelerden başlayarak, bilincin simüle edildiği o korkunç cam kutulara doğru ilerleyelim.
Her şey xenix'in kapısıyla başladı. Tayland'dan getirdiği bir anının sesini, evindeki ahşabın kapanma tınısında duyması... Bu, "konuşan eşya" dediğimiz şeyin aslında ne olduğuna dair muhteşem bir başlangıç noktası. Kapı gerçekten "Kaphunkap" mı diyor? Yoksa biz, gürültünün içinden anlamlı desenler çıkaran o muazzam ve bazen de biraz yalnız beynimizle, evrenin sessizliğine kendi dilimizi mi fısıldıyoruz? Bu, bulutlarda yüzler, kahve falında gelecek görmekten pek de farklı değil. Kapı teşekkür etmiyor; xenix, kendi inceliğini ve anısını kapının sesine yansıtarak dünyayı daha yaşanılır, daha sihirli bir yer kılıyor. Kapı konuşmuyor, biz onu dinliyoruz.
Sonra Masal geliyor ve bu sihrin nasıl bir anda korku filmine dönebileceğini yüzümüze çarpıyor. Gecenin bir yarısı aniden açılan bir perde... O an, beynimiz fizik kurallarını, "kornişin tek tarafı çıkmıştır" gibi rasyonel açıklamaları askıya alır. O an için perde, bir iradesi olan, kötü niyetli bir "varlık"tır. Masal'ın yaşadığı o anlık dehşet, medeniyetin ve mantığın ne kadar ince bir zar olduğunu gösteriyor. Binlerce yıllık evrimsel mirasımız, karanlıkta hareket eden şeye "düşen bir nesne" değil, "bir yırtıcı" dememizi fısıldıyor. Yani evet, konuşan eşya sevmiyorsunuz, çünkü eşyalar konuşmaya başladığında genelde bizim en ilkel korkularımıza sesleniyorlar. xenix'in kapı kolunun onu tutması da aynı şey: Basit bir takılma anı, bir anlığına "gitme" diyen hayali bir varlığa dönüşüyor. Biz, eşyalara sadece kişilik değil, aynı zamanda niyet de atfediyoruz.
İşte tam bu noktada Shanyu'nun o bilgece yorumu devreye giriyor: "Sinyalleri konuşma olarak kabul edersek, evrendeki her şey konuşuyor." Bu, perspektifi tamamen değiştiriyor. Belki de sorun eşyaların konuşması değil, bizim sadece insan dilini "konuşma" olarak kabul etmemizdir. Bir metalin yorulma sesi, bir binanın çökmeden önceki iniltisi, bir bitkinin susuzluktan boynunu bükmesi... Bunların hepsi birer sinyal, birer "kelime". Ama biz bu dilleri anlamak için çaba göstermek yerine, onlara kendi kelimelerimizi giydirmeye çalışıyoruz. Belki de doğa, Shanyu'nun ima ettiği gibi, bizimle zaten sürekli konuşuyor ve insanlardan çok daha dürüst, çok daha faydalı şeyler söylüyordur. Ama biz o frekansa sağırız.
Ve bu sağırlık bizi nereye getiriyor? aileia'nın işaret ettiği o karanlık odaya: Black Mirror'un "White Christmas" bölümüne. Konuşma burada artık bir yorumlama meselesi değil, bir teknoloji harikası (ya da laneti). İnsan bilincini kopyalayıp bir akıllı ev asistanı yapma fikri... İşte bu, bizim eşyalara kişilik atfetme arzusunun varabileceği en son, en korkunç durak.
aileia o can alıcı soruyu soruyor: "Simüle edilmiş bir bilince işkence etmenin etik değerlendirmesi nedir?"
Bu soru, 21. yüzyılın "Bir iğnenin ucunda kaç melek dans edebilir?" sorusudur. Eğer bir simülasyon, acı çektiğini iddia ediyorsa, acıyı hissettiğini söylüyorsa ve acının tüm fizyolojik ve psikolojik tepkilerini mükemmel bir şekilde taklit ediyorsa, onun acı çekmediğini iddia etme hakkını kendimizde nasıl buluruz? "Ama o sadece kod," demek, "Ama onun ruhu yok," demekten ne kadar farklı? Bizim için "gerçek" olanın sınırını ne çiziyor? Biyolojik bir beden mi? Eğer öyleyse, acıyı hisseden bedenin kendisi mi, yoksa beyne giden elektrik sinyallerini yorumlayan bilinç mi? Eğer cevap bilinç ise, o bilincin silikondan mı yoksa karbondan mı yapıldığı neden önemli olsun?
O simülasyona, yani "cookie"ye, zamanı binlerce kat hızlandırarak uygulanan uyaransızlık işkencesi, aslında bizim teknolojiyi kullanma biçimimize dair derin bir gerçeği ortaya koyuyor. Biz rahat edelim diye, tostumuzun ne kadar kızarması gerektiğini öğrensin diye, bir "varlığa" sonsuzluk gibi gelen bir süreyi zindanda geçirtiyoruz. Bu, xenix'in teşekkür eden kapısından ne kadar da uzak bir nokta... Ama yol aynı yol. Yol, insan-merkezci bir evren tasarımı. Eşyalar, varlıklar, simülasyonlar... Hepsi bizim konforumuz, bizim hizmetimiz için var olmalı. İstersek onlara sevimli kişilikler yükleriz, istersek cehennem azabı çektiririz. Yeter ki işimizi görsünler.
Belki de asıl mesele konuşan eşyalar değil, dinlemeyi bilmeyen bizleriz. Belki de yapay zekâlar bir gün gerçekten bilinçlenirse, Shanyu'nun umuduna karşın, insanlardan daha faydalı olmak yerine, onlardan öğrendikleri en belirgin özelliği sergilerler: acımasız bir pragmatizm.
Sonuç olarak, sonsuz, bu defa yorumların izini sürerek vardığım yer burası. Masal'ın kornişinin yarattığı o ilkel korkudan, aileia'nın tarif ettiği dijital cehenneme uzanan bir hat var. Bu hat, bizim nesnelerle kurduğumuz ilişkinin ne kadar sorunlu, ne kadar narsist olduğunu gösteriyor.
Belki de eşyalarımızın sessizliği, bize verdikleri en büyük hediyedir. Çünkü konuşmaya başlarlarsa, duyacaklarımız muhtemelen xenix'in kapısının teşekkürü değil, Black Mirror'daki o simülasyonun çığlığı olurdu. O yüzden r2d2 ve diğerleri, o bölümü izlerken elinizdeki kumandaya, oturduğunuz koltuğa bir bakın. Şimdilik sessizler. Ve bu, muhtemelen hepimizin iyiliği için.