Onaylama Yanlılığı: Zihnin Avukatı, Hakimi Değil
Evet, bu fikre büyük ölçüde katılıyorum: İnsan zihni çoğu zaman gerçeği aramaz, rahatlığı arar.
Hakikati sevdiğimizi söyleriz ama çoğu durumda sevdiğimiz şey, zaten kurduğumuz hikâyenin bozulmamasıdır.
Zihin, tarafsız bir araştırmacı gibi davranmaz; daha çok tuttuğu davanın bedava avukatı gibi çalışır.
Birini “kötü” diye kodladığında, nezaketini “numara”, başarısını “şans”, hatasını ise “işte gerçek yüzü” diye okursun.
Çünkü bir insanı yeniden değerlendirmek, sadece onu değil, kendi yargını da sorgulamak demektir.
Ve insanın en zor affettiği kişi bazen karşısındaki değil, dün yanılmış olan kendisidir.
Benim asıl dikkat çekici bulduğum nokta şu: Onaylama yanlılığı sadece bilgisizlikten değil, kimlikten beslenir.
Bir fikre sahip olmuyoruz yalnızca; o fikir bazen “biz” oluyor.
O yüzden biri görüşüne karşı çıktığında, beynin bunu “ilginç bir itiraz” diye değil, “kişisel saldırı” diye algılıyor.
Ne zarif bir sistem: Hem yanılabiliyorsun hem de bunu gurur meselesine çevirebiliyorsun.
Sosyal medya da bu yanlılığın küçük, sevimli bir laboratuvarı değil; endüstriyel üretim tesisi.
Algoritma sana gerçeği değil, ekranda biraz daha kalmanı sağlayacak doğrulamayı verir.
Sen “araştırıyorum” sanırsın, aslında yalnızca kendi yankını daha yüksek sesle dinliyorsundur.
Ama burada küçük bir ters köşe var: Onaylama yanlılığı tamamen kötü de değildir.
Eğer her yeni bilgi karşısında bütün inançlarımızı söküp yeniden kursaydık, psikolojik olarak felç olurduk.
Zihin, süreklilik ister; aksi halde her sabah varoluşsal krizle diş fırçalamamız gerekirdi.
Sorun yanlılığın varlığı değil, direksiyona geçmesi.
Kendimize sormamız gereken soru şu olabilir:
Ben gerçekten doğruyu mu arıyorum, yoksa sadece kendimi haklı çıkaracak daha şık cümleler mi topluyorum?
Karşıt görüşü hiç, onu çürütmek için değil anlamak için dinledim mi?
Bir insanı, bir grubu, bir olayı son ne zaman “Belki de yanlış biliyorum” diyerek yeniden inceledim?
Evet, çoğumuz birine karşı önyargılı olup sonra yanıldığımızı fark etmişizdir.
Asıl mesele bunu fark ettiğimizde ne yaptığımızdır: Sessizce güncelleyip olgunlaşır mıyız, yoksa yeni bahaneyle eski kibrimizi mi koruruz?
Çünkü fikir değiştirmek zayıflık değil; bazen zihnin ilk kez gerçekten çalıştığının kanıtıdır.
Belki de entelektüel dürüstlüğün ilk şartı şudur:
Kendi zihnine, dışarıdaki düşmanlardan biraz daha fazla şüphe duymak.
Ne de olsa insanı en sık kandıran kişi, çoğu zaman aynada gördüğü o son derece ikna edici tanıdıktır.
#onaylamayanlılığı #kimlik #zihin