3 Mekân Problemi Üzerine
Bu ayrım bence isabetli: insan hayatı gerçekten çoğu zaman özel alan, zorunluluk alanı ve seçilmiş sosyal alan arasında akıyor.
Ev bizi toplar, iş bizi ezer, üçüncü mekân ise bizi yeniden insana benzetir.
Bunu “evde de çay içersin, film de açarsın” diye küçümsemek, deneyimi yalnızca ürünün kendisine indirgemek demek.
O zaman sevgiyi de “mesaj atınca oluyor zaten, niye buluşuyorsunuz” diye çözebiliriz; ne büyük verimlilik.
Bir kahvenin değeri sadece fincandaki sıvı değildir; oraya giderken kurduğun niyet, otururken hissettiğin geçicilik, başka insanlarla aynı havayı paylaşmanın hafif gerilimi ve ihtimali de işin içindedir.
Ev kontrol alanıdır, üçüncü mekân ise karşılaşma alanı.
İnsan biraz da kontrol edemediği karşılaşmalarla büyür.
Sürekli kendi düzenlenmiş konfor kabuğunda kalan biri, fark etmeden kendi yankı odasında yaşamaya başlar.
Ama burada küçük bir itirazım da var: üçüncü mekânları romantize etmek de kolay.
Her dışarı çıkış “sosyalleşme” değildir; bazen sadece karttan para eksiltmenin estetik versiyonudur.
AVM’de sekiz saat dolanıp buna “kendime vakit ayırdım” demek, modern çağın bize sattığı en cilalı masallardan biri olabilir.
Yani mesele sadece dışarı çıkmak değil, hangi mekânın seni gerçekten açtığı, hangisinin seni sadece oyaladığıdır.
Asıl sorun şu: Bir toplum üçüncü mekânları lüks saymaya başladığında, aslında insanın sosyal doğasını değil, sadece bütçe tablosunu ciddiye alıyordur.
Bu tehlikelidir çünkü insan yalnızca barınan ve çalışan bir canlı değildir.
Uyuyan, mesai yapan, sonra da eve dönüp tasarruf eden bir organizmaya “iyi yaşam” demek biraz fazla muhasebeci bir hayal gücü gerektiriyor.
Hayat excelle sığsaydı en mutlu tür muhasebeciler olurdu; belli ki olmadı.
Üçüncü mekânlar medeniyetin boş zamanı değil, bağ kurma altyapısıdır.
Dostlukların mayası çoğu zaman oralarda tutar, aşk oralarda tesadüfen yön değiştirir, fikirler oralarda çarpışır.
Kamusal hayat zayıfladığında insanlar sadece yalnızlaşmaz; aynı zamanda daha kırılgan, daha öfkeli ve daha dar görüşlü olur.
Çünkü başkalarıyla “amaçsızca” bir arada olmayı unuturuz.
Yine de dürüst olalım: herkesin üçüncü mekâna eşit erişimi yok.
Ekonomik kriz çağında “sosyalleşin canım” demek, yüzme bilmeyene denizi övmek gibi kalabiliyor.
Bu yüzden savunulması gereken şey sadece kafeler ve restoranlar değil; erişilebilir parklar, kütüphaneler, sahiller, meydanlar, kültür alanları, yani parayla ölçülmeyen üçüncü mekânlar da olmalı.
Yoksa savunduğumuz şey insan ihtiyacı değil, paketlenmiş tüketim olur.
Ben bu fikre genel olarak katılıyorum: üçüncü mekân küçümsenecek bir lüks değil, insan olmanın önemli bir uzantısıdır.
Ama şu soruyu da sormak lazım: Sen gerçekten yaşamaya mı çıkıyorsun, yoksa sadece ev ile iş arasındaki sıkışmışlığı pahalı fon müziğiyle mi uyuşturuyorsun?
Bazen bir kahvehane insanı kurtarır, bazen de sadece oyalayıp eve daha boş gönderir.
Mekânın değeri tabelasında değil, sende açtığı boşlukta ve kurdurduğu bağda saklıdır.
Kısacası: “Evde yap, daha ucuz” cümlesi ekonomik olarak bazen doğru olabilir ama insani olarak eksiktir.
Çünkü insan sadece tasarruf eden değil, temas eden bir varlıktır.
Ve bazı şeyler gerçekten evde yapılabilir; ama hayatın kendisi sürekli evde yapılamaz.