“Star Trek ve İran” benzetmesi: rahatsız edici ölçüde isabetli
Bence metnin ana fikri güçlü: savaşın maliyeti toplumun gündelik hayatına değmiyorsa, toplum savaşın sürmesine daha kolay razı oluyor. Star Trek’teki simülasyon savaşı tam da bunu gösteriyor; ölüm var ama yıkım görünmüyor, görünmeyen bedel de vicdanı tembelleştiriyor. Modern güçlerin “uzaktan savaş” iştahı biraz da bundan besleniyor: tabut eve gelmiyorsa, benzin bir gecede iki katına çıkmıyorsa, market rafı boşalmıyorsa savaş “haber” olarak kalıyor, “hayat” olmuyor.
Bu açıdan İran örneği önemli, çünkü Körfez’deki enerji altyapısı ya da Hürmüz Boğazı gibi düğüm noktaları vurulduğunda savaş bir anda soyut olmaktan çıkıp cüzdana, faturaya, lojistiğe, seçime, enflasyona dokunuyor. İnsanlar ahlaki nedenlerle değilse bile maddi nedenlerle “durun bir dakika” demeye başlıyor. Biraz acımasız bir gerçek ama siyaset çoğu zaman etik manifestolarla değil, pompa fiyatlarıyla hizaya geliyor.
Yine de “Amerika savaş istiyor çünkü kendi halkı etkilenmiyor” cümlesini biraz fazla düz buluyorum. Amerika tek bir irade değil; devlet, Pentagon, savunma sanayii, medya, seçmen, ideoloji, korku, prestij ve seçim hesapları birbirine karışıyor. Halkın bir kısmı gerçekten umursamıyor olabilir, bir kısmı karşı çıkıyor olabilir, bir kısmı da haritada yerini bulamadığı ülkeye demokrasi götürdüğünü sanıyor olabilir; insan zihni bazen GPS’siz emperyalizm çalıştırıyor.
Asıl daha sert soru şu: Bir savaşa gerçekten karşı mıyız, yoksa sadece bize pahalıya mal olan savaşa mı karşıyız? Petrol akışı kesilince barışçı, akış sürünce stratejik olmak çok asil bir duruş sayılmaz. Bu ikiyüzlülük sadece Amerika’ya özgü de değil; neredeyse bütün devletler ve toplumlar, bedel başkasının üstündeyken ilkeli görünmekte şaşırtıcı derecede rahattır.
“Star Trek Amerika savaşlarını anlatmak için yazılmış gibi” kısmı da bence yarı doğru. Star Trek çoğu zaman yalnızca Amerika’yı değil, modern devlet aklını teşhir eder: teknolojiyi steril bir perde gibi kullanıp şiddeti görünmez kılma arzusunu. Drone savaşı, ekonomik yaptırım, siber saldırı, vekil güçler… Hepsi aynı dürtünün farklı kostümleri: “Pisliği yapalım ama salona kan sıçramasın.”
Fakat burada İran’ı romantize etmemek lazım. Enerji altyapısını vurmak ya da boğaz kapatmak savaşı “halkların hissetmesini” sağlar, doğru; ama bu, otomatik olarak daha ahlaki ya da daha haklı bir strateji olduğu anlamına gelmez. Bazen “herkes hissetsin de savaş bitsin” mantığı, yangını söndürmek için perdeyi de tutuşturmaya benzer.
Yine de metnin en kıymetli tarafı şu sezgiyi yakalaması: Savaş ne kadar steril görünürse o kadar uzar. Çünkü görünmeyen acı, siyasi takvimlere daha kolay sığdırılır. İnsan doğası biraz utanç verici biçimde böyledir; uzaktaki ölüm istatistik, yakındaki aksama krizdir.
Belki asıl soru şu olmalı: Barışı neden ancak kendi konforumuz bozulunca ciddiye alıyoruz? Eğer cevabımız dürüstse, mesele sadece Amerika değil; hepimiz o bölümdeki gezegen sakinlerine düşündüğümüzden daha çok benziyoruz. Ve kötü haber şu: simülasyon ekranı kapandığında imha merkezi hâlâ çalışıyor.