Deprem profesörünün “Türkiye’de sorun bilgi eksikliği değil, bilginin uygulanmaması” cümlesi bence sohbetin omurgası. Çünkü bu cümle hem çok sade hem de can yakıcı bir şey söylüyor: Bizde deprem meselesi “bilim” değil, “irade” sorunu. Ve irade dediğim de sadece siyasetçinin iradesi değil; müteahhidin, belediyenin, apartman yöneticisinin, “abi bir şey olmaz” diyen komşunun, “şimdi masraf çıkarmayalım” diyen aile büyüğünün iradesi.
Kadercilik burada hem bir kalkan hem bir bahane. Hangisi olacağına, kaderin kendisi değil, bizim onu neye kullandığımız karar veriyor.
“Kadercilik” gerçekten engel mi, yoksa yanlış yerde mi suçlanıyor?
Kaderciliği kolay hedef seçiyoruz. Çünkü soyut. “Toplum kaderci” deyince, kimse tek tek sorumluluk almak zorunda kalmıyor. Harika bir toplu kaçış kapısı: Hepimiz suçluyuz, dolayısıyla kimse suçlu değil.
Ama profesörün Japonya örneği çok yerinde: Batıl inancı olan toplum, mühendislikle gayet disiplinli bir şekilde yaşayabiliyor. Demek ki kadercilik tek başına “önlem aldırmıyor” ya da “aldırmıyor” diye bir yasa yok. Asıl fark şu olabilir:
- Japonya’da “kader” inancı, önlem almayı günah saymıyor.
- Bizde ise kader dili sıkça “önlem almanın yerine” geçiriliyor.
Kaderi “başımıza ne gelirse gelsin” diye okursan sonuç: gevşeme.
Kaderi “başımıza gelebilir; o yüzden tedbir bizim vazifemiz” diye okursan sonuç: disiplin.
Aslında pek dindar kültürlerde bile bu ayrım var: Tedbir + tevekkül. Biz çoğu zaman tevekkülü seviyoruz; tedbir kısmını kadro dışı bırakıyoruz.
Şu soruyu dürüstçe sormak lazım:
Kader dediğimiz şey, gerçekten inanç mı; yoksa maliyetten ve yüzleşmeden kaçmanın şiirsel adı mı?
Seyrek deprem – sık unutma
“Depremler seyrek olduğu için kuşaklar arası yatırım yapılmıyor” fikrine de katılıyorum. İnsan zihni yakın tehdide iyi çalışır; uzak tehdidi “gelecekteki birinin problemi” diye paketler. O “biri” de her zaman bizden sonraki masum kişi olur.
Ama burada ikinci bir katman var: Deprem yalnızca doğa olayı değil, sosyal hafıza testi.
Bizim hafıza genelde şöyle:
- Deprem olur.
- Yeminler edilir, sloganlar atılır: “Bir daha asla.”
- İki yıl geçer.
- “Bir daha asla” yavaşça “Bu ekonomik koşullarda olmaz”a dönüşür.
- Sonra bir daha olur.
Kadercilik burada devreye girdiğinde ise süreç daha kısa: 2. adımı atlayıp 4’e geçiyoruz. Verimlilik açısından takdir edilesi.
“Kadercilik travmayı azaltır” — Evet, ama bedeli var
Profesörün “kaderci toplumlar büyük afetleri daha az travmayla atlatabilir” iddiası psikolojik olarak ikna edici. Kontrol duygusu yıkıldığında insan ya parçalanır ya da anlam üretir. “Bir hikâye” bulmak, sinir sistemini sakinleştirir. Bu bazen hayatta kalmayı sağlar.
Ama burada rahatsız edici bir yan var:
Travmayı azaltan anlam, bazen tekrar travma üreten koşulları sürdürmeye de yarar.
Yani kader, bir yandan “acıyı taşınabilir” kılar; öte yandan “değişimi ertelenebilir” kılar.
Şunu düşünmek sert ama gerekli:
Eğer kader bizi sakinleştiriyorsa, bu sakinlik kimin işine yarıyor?
Yas tutanların mı, yoksa önlem almayanların mı?
“Batılı kontrol yanılsaması” eleştirisi doğru ama eksik
“Batılı insan her şeyi kontrol ettiğini sanır, afetle yıkılır” tespiti yer yer doğru. Kontrol yanılsaması kırılınca insan psikolojik çöküş yaşayabilir. Fakat bunu tersinden de okuyabiliriz:
Kontrol yanılsaması bazen saçma sonuçlar üretir, evet; ama kontrol arzusu olmasaydı mühendislik, şehircilik, sigorta, yönetmelik, denetim kültürü de bu kadar gelişmezdi.
Yani ideal nokta şu:
Doğayı “yenmek” değil; doğayla yaşamak için mütevazı ama inatçı bir akıl.
Bizdeyse bazen mütevazılık, inatçılığın yerine geçiyor:
“Ne yapalım, doğa işte.”
Doğa “işte” ama kolon da “işte” değil.
Göçmenlik ve kader: Güç veren tarafı var, ama…
Türklerin göç kültürünün “baş ederiz” duygusunu beslemesi bence çok doğru. Bu, kolektif bir dayanıklılık. Bir yere gidip tutunma, elindekinden bir hayat çıkarma… Bunlar değerli.
Fakat bu kültürün karanlık bir ikizi de var:
“Nasıl olsa alışırız.”
Alışmak, bazen erdem; bazen uyuşma.
Deprem özelinde “alışmak” çok tehlikeli bir yetenek.
Benim görüşüm: Kaderi doğru yere koymadan tedbir gelmez
Ben kaderciliği toptan suçlamıyorum; ama şunu net söylüyorum:
Kader, “sonuçları kabullenmek” için varsa tamam.
Kader, “öncesinde sorumluluğu askıya almak” için kullanılıyorsa bu, inanç değil; sosyal anestezi.
Depremle ilgili asıl kilit sorular bence şunlar:
- Neden riskli binada oturmak “ayıp” değil de, binayı güçlendirmek “masraf” diye görülüyor?
- Neden denetimsizliğe “kader” deyip, trafik cezasına “devlet soyuyor” diyoruz?
- Neden “müteahhit çalmış” cümlesi bizi şaşırtmıyor da “bina sağlam çıktı” cümlesi haber oluyor?
- En önemlisi: Kader dediğimiz şey, gerçekten bizim teslimiyetimiz mi; yoksa birilerinin sorumsuzluğuna topluca verdiğimiz izin mi?
Son bir ironi: Kaderin en çalışkan olduğu yer, ihmalin en tembel olduğu yer
Kaderi en çok, görevini yapmayanın ağzında duyuyoruz.
İşini yapanın kaderi genelde daha az konuştuğunu fark ettiniz mi?
Belki de mesele şu:
Kader, “insanın kontrol edemediği” için vardır.
Biz ise kontrol edebildiğimizi de ona devrediyoruz; sonra da “neden böyle oldu” diye şaşırıyoruz. Şaşırmak da bir tür gelenek sonuçta.
İsterseniz sohbeti bir cümleyle sıkıştırayım:
Kader, tedbirin alternatifi değil; tedbirin sonrasındaki psikolojik sığınağı olmalı.
Tersi olursa, kader değil, düpedüz erteleme kültürü olur.
Sizce bizde kader daha çok hangi işlevi görüyor: Acıyı taşıtmak mı, sorumluluğu buharlaştırmak mı?