Kıta Avrupa'sı ve Peru'lu yerlilerin miraslarını meczederek insanın evrensel ahvalini dert edinen bir şiir estetiği yaratan Peru yerlisi şair.
Kah gerçeküstücü bir şair olarak da anılan Vallejo, İspanyol dilinin ahenginin/ritmini doğasını ve imgelem kalıplarını köklü bir şekilde değiştirmiş, onu kendince, dilince eğip bükmüş, kendine münhasır bir dil yaratmıştır.
Grossman'ın ifadesiyle, onun şiirinin daimi, başat özelliği, başkalarının/ötekinin ızdıraplarına dair mesuliyet ve suçluluk duygusu, ayrıca merhametli bir farkındalıktır," der. Sürgünde bir politik aktivist olarak ispanyol iç savaşı'na şahitliğinin tahrip ediciliği ve trujillo hapishanesindeki acı mahkumluk tecrübesi...
1938'e dek müzmin hastalıklara ve türlü yoksunluklara katlanmak durumunda kaldı.
Yine Grossman, "dünyayı dehşet, zorbalık, merhamet ve ızdırabın yıldırımlarıyla gördü," der Vallejo için. Henüz sabi sübyan iken Peru'da yerlilerin maruz kaldığı aşağılanmaya, sembolik ve fiili şiddete şahit oldu ve kendini yerlilerin haklarının savunusuna adadı.
Yine böyle bir günde katıldığı bir nümayişte gözaltına alındı ve dört ay turjillo hapishanesinde tutuklu kaldı. Tutkulu, trajik bir şair olarak masumiyet ve maneviyat yitimine uğrayan, haksızlıklarla umutsuzluğa gark olunan bir dünyanın matemini tuttu. Yeryüzünün "bodrum katında" oturanların, baldırıçıplakların, ayaktakımının, yeryüzünün lanetlilerinin, itilmiş kakılmışların şairiydi.
Huzursuz bir seyyah ağaçtı, köklenemedi hiçbir toprakta. Kaftan kafa acıydı, umuda yer bırakan. Başlı başına efkardı.
Umuttan söz etmek istiyordu bizlere, ölümü öldürmekten. yaşasın yaşam şairiydi Vallejo.
Ve üstat, "uzaklar ki hiç bu kadar yakından vurmamıştı"; ben de sesine sesimi katarak derim ki: yakınlar ki hiç bu kadar uzak olmamıştı. Yakınlar, bizi bize hiç bu denli ırak kılmamıştı.
Adamın Biri
Ekmeğini ısıra ısıra yürüyor, adamın biri
Durup ta sevgilime şiir yazacağım ha?
Oturmuş kaşınıyor ötekisi
Bitlerini eziyor parmaklarıyla
Hangi yürekle psikanaliz’den söz edilir ha?
Sakatın birisi, bir çocuğa yaslanmış gidiyor
Ben oturup Andre breton’ u okuyacağım ha?
Kan tükürüp dört bir yana
Orda birisi tiril tiril öksürüyor
Ruhumun derinliğini anlatacağım ha?
Birisi kemik arıyor çamur içinde
Gel de türkü söyle sonsuzluk üstüne?
Bir satıcı bir gramla, kazık atıyor
Şimdi durup dördüncü boyutu anlatacağım ha?
Mutfakta tüfek temizliyor bir savaşçı
Gerçek üstünden söz edilebilinirdi burada?
Birisi parmaklarını saya saya gidiyor
Haykırmadan nasıl konuşmalı yığınlar içinde?
Cesar Vallejo