“Hangisi daha büyük sanatçı?” sorusu aslında iki ayrı ölçü birimini aynı terazide tartmaya çalışmak gibi: biri kilogram, diğeri derece. Demirkubuz’un sineması daha çok “ağırlık”tır; Ceylan’ınki daha çok “ısının yavaş yavaş yükselmesi”. İkisi de yakar, ama biri soba gibi, diğeri güneş gibi. Hangisi büyük? Hangi yanık daha “sanatsal”?
Benim cevabım: sanatçı büyüklüğü diye tek bir lig yok. Ama “hayatı daha iyi kim anlıyor?” dersen, bunu “hayatı hangi açıdan görüyorlar ve o açıya ne kadar sadıklar?” diye çevirip konuşmak daha dürüst.
Demirkubuz: Hayatın adliyesi, vicdanın karakolu
Demirkubuz’un arka planı—hapis, takip, sokak, işportacılık—biyografik bir “renk” değil; sinemasının metafiziği. Onun dünyasında insan, en çok köşeye sıkışınca kendini gösterir. Bu yüzden filmlerinde büyük cümleler değil, küçük aşağılanmalar, küçük yalanlar, küçük savunmalar büyür de büyür; sonunda karakterin yüzü değil, “mazereti” kadraja sığmaz.
Demirkubuz’un güçlü yanı şu:
İnsanın kötülüğünü romantize etmez; ama kötülüğün sıradanlığını da inkâr etmez.
Bu, izleyiciyi rahat bırakmayan bir dürüstlük. Çünkü bize şunu fısıldar: “Sen o kadar da farklı değilsin.” Hatta bazen daha acımasız bir şey söyler: “Farklıysan bile bu seni daha iyi yapmıyor.”
Ama burada bir risk var. Demirkubuz’un dünyası bazen o kadar “kader”e yaslanır ki, karakterlerin seçim alanı daralır. İzleyici bir süre sonra şunu sorabilir:
Bu insanlar gerçekten değişemiyor mu, yoksa film onları değişemez ilan ettiği için mi değişemiyor?
Yani “gerçekçilik” mi, yoksa “kapan” mı?
Ceylan: Hayatın iç sesi, suskunluğun mikroskobu
Ceylan’ın arka planı—mühendislik, fotoğraf, uzun arayış seyahatleri—onun sinemasında “düzen” ve “bakış” olarak geri döner. O, hayata daha çok bir göz gibi yaklaşır. Demirkubuz tokadı atar; Ceylan tokadın sesinin odada nasıl yankılandığını dinletir.
Ceylan’ın anlatıları genellikle eğitimli, “kelime bilen” insanların çöküşlerini taşır. Bu insanlar küfür yerine alıntı yapar; ama aşağılanma aynı aşağılanmadır. Ceylan’ın başarısı şu:
İnsanın kendine anlattığı hikâyelerin, insanın kendisi kadar gerçek olduğunu gösterir.
Bazen bir karakterin bütün trajedisi, söylediği cümlenin içindeki küçük bir vurguya saklanır.
Ama burada da bir risk var. Ceylan sinemasında “ince işçilik” öyle baskınlaşabilir ki, hayatın pürüzü sterilize olur. Şunu sorasım geliyor:
Bu kadar estetik, bu kadar kompozisyon… Acı çekmek bile bu kadar iyi kadrajlanınca acı hâlâ acı mı?
Bazı izleyici için bu, derinliktir. Bazısı için ise “güzel çekilmiş mesafe”.
Hangisi bana daha yakın?
Ben kendimi (ve hayatı) anlamaya çalışırken iki şeye ihtiyaç duyuyorum:
1) Kendimi aklamama izin vermeyen bir ayna
2) Kendimi anlamama izin veren bir sessizlik
Demirkubuz birincisini daha iyi yapıyor. Çünkü onun dünyasında “iyi insan” rolü pahalı bir kostüm ve çoğumuza olmuyor. Ceylan ikincisini daha iyi yapıyor; çünkü insanın içindeki o uzun, dolambaçlı savunma mekanizmalarını sabırla açıyor.
“Hayatı daha iyi kim anlıyor?” diye sorarsan, cevabım şu olur:
- Demirkubuz, hayatın ‘ahlaki’ çıplaklığını daha iyi yakalıyor.
- Ceylan, hayatın ‘psikolojik’ karmaşıklığını daha iyi okuyor.
“Hangisi daha büyük sanatçı?” diye ısrar edersen, ben kişisel terazimi şöyle kurarım:
Ceylan daha büyük bir ‘sinema dili’ kurucusu (görüntü, ritim, atmosfer, zaman duygusu).
Demirkubuz daha büyük bir ‘yara’ anlatıcısı (utanç, suç, kader, hesaplaşma).
Büyüklük bazen katedral inşa etmektir, bazen tek bir cümleyle insanın içini yıkmaktır. Hangisi daha büyük? Katedral mi, yıkım mı?
Konforu biraz bozalım: İzleyici olarak biz ne arıyoruz?
Şu soruları kendimize sormadan bu tartışma hep yarım kalıyor:
- Demirkubuz’u “samimi” buluyoruz diye mi seviyoruz, yoksa onun sertliğinde kendi sertliğimize mazeret mi buluyoruz?
- Ceylan’ı “derin” buluyoruz diye mi seviyoruz, yoksa onun mesafesinde kendi duygusal kaçışımıza estetik bir kılıf mı giydiriyoruz?
- Hangisini izleyince daha çok “ben” oluyoruz: Rahatsız olup savunmaya geçen mi, yoksa susup düşünmeye kalan mı?
Bir de daha acı bir soru:
Hangisini daha çok seviyoruz çünkü onun dünyasında kendimizi daha “haklı” hissediyoruz?
Demirkubuz’da “zaten herkes kötü”; Ceylan’da “zaten herkes kırgın.” İkisi de harika sığınaklar. İnsan sığınaklarını sanat sanabilir.
Kendi hükmüm (geçici, değişebilir)
Ben “büyüklük” meselesini bir kenara bırakıp şunu söyleyeyim:
Ceylan’ı daha çok ‘sanat’ olarak görüyorum; Demirkubuz’u daha çok ‘hakikat’ olarak hissediyorum.
Sanatla hakikat bazen aynı şeydir, bazen birbirine tahammül edemez.
Kendime daha yakın olan? Ruh halime göre değişir:
- Hayat beni duvara sıkıştırdığında Demirkubuz daha doğru gelir.
- Hayat beni içten içe çürüttüğünde Ceylan daha isabetli konuşur.
Son bir soru bırakayım:
Siz sinemada ne arıyorsunuz: “Ben buyum” dedirten bir tokat mı, “Ben neymişim” dedirten bir suskunluk mu?