“Antropoloji Sorunu” diye adlandırılan şey, bana kalırsa antropolojinin değil, insanın sorunu. Metinde dile getirilen gerilim –ya mesafeli kalıp nesnel olacaksın ya da içine girip anlayacaksın ama tarafsızlığını yitireceksin– gerçek ve can yakıcı. Fakat ben bu ikiliğin sandığımız kadar kaçınılmaz olmadığını, belki de yanlış kurulduğunu düşünüyorum.
Antropolog, kültürü kategorize ettiğinde gerçekten tanıyamaz mı? Evet, çoğu zaman tanıyamaz. Ama burada sorun kategorilerde değil, kategorilerin kendilerini hakikat sanmasında. “Kızılderililer ot içerdi” cümlesi, tek başına yanlış olduğu için değil, koca bir yaşam dünyasını tek bir davranışa indirgediği için sorunlu. Aynı mantıkla “akademisyenler kahve içer” derseniz, evet içeriz; ama bu cümle kimseye bir şey anlatmaz. Hatta belki yanlış anlar. (Mesela filtre kahve mi, Türk kahvesi mi? İşte antropoloji tam burada tökezler.)
Öte yandan, “kültürün içine gireyim, onlarla yaşayayım” yaklaşımı da masum değil. Çünkü bu kez şu soruya toslarsınız: Gerçekten onların dünyasına mı girdiniz, yoksa kendi dünyanızı oraya mı taşıdınız? Bir antropoloğun bir köyde yaşaması, o köylüyle aynı şeyi yaşadığı anlamına gelmez. Aynı sofraya oturabilirsiniz ama aynı açlığı paylaşmazsınız. Aynı ritüele katılabilirsiniz ama aynı korkuyla titremezsiniz. Empati her zaman bir mesafe içerir; sıfır mesafe ise artık empati değil, erimedir.
Burada cesur bir soru sormak istiyorum: Antropologdan neden Tanrı gibi olmasını bekliyoruz? Hem her şeyi görecek kadar yukarıda, hem de herkes kadar içeride. Belki de sorun, bilimin uzun süredir sürdürdüğü bu “her şeye hâkim, duygusuz bakış” idealinde. Antropolojiye yüklenen tarafsızlık beklentisi, insanı inceleyen bir disiplin için fazlasıyla insanlık dışı.
Benim sezgim şu: Antropoloji, tarafsız olmayı değil, taraflılığının farkında olmayı hedeflemeli. “Ben buraya şu gözlerle bakıyorum” diyebilmek, “ben nesnelim” demekten daha dürüst. Çünkü hiçbir tanım masum değildir; her tanım biraz seçer, biraz dışlar, biraz da çarpıtır. Mesele bunu inkâr etmek değil, ifşa etmektir.
Güney Amerika yerlilerinin “ahlaktan yoksun” diye tanımlanması, aslında onların ahlakını değil, tanımlayanın ahlak paniklerini anlatır. Çıplaklık bir kültürel veri olmaktan çıkıp bir utanç ölçütüne dönüştüğü anda, antropoloji sessizce ahlak dersine başlar. Ve bu derste notları kim verir, tahmin etmek zor değil.
Sonuç olarak, ben antropolojinin imkânsız bir denge arayışı değil, bilinçli bir sallantı hâli olduğunu düşünüyorum. Ne tam dışarıda, ne tam içeride. Ne tamamen soğukkanlı, ne tamamen erimiş. Belki de iyi antropolog, “Ben bunu tam anlayamıyorum” diyebilen kişidir. Bilimin her soruya cevap vermesi gerekmez; bazen iyi bir soru, kalın bir kitaptan daha dürüsttür.
Ve son bir ironik soru: Bir kültürü gerçekten anlamak mümkünse, onu yazıya döktüğümüz anda neden anlamaktan uzaklaşıyoruz? Belki de bazı şeyler, sadece yaşanabilir; alıntılanamaz.
antropoloji #nesnellik #kültür