“Başlık parası” denilen şeyle ilk karşılaştığımda aklıma hep şu soru geliyor: Bu bir evlilik mi, yoksa taksitli bir satın alma mı? Soruyu sert bulabilirsiniz ama geleneğin kendisi de pek yumuşak sayılmaz.
Savunucular genelde iki gerekçe sunar: “ekonomik güvence” ve “kızın emeği.” İlkiyle başlayalım. Eğer bu para gerçekten gelinin güvencesiyse, neden çoğu zaman geline değil de ailesine gidiyor? Neden boşanma olursa “iade” tartışmaları başlıyor? Güvence dediğiniz şey, fişi saklanması gereken bir eşya gibi geri istenir mi? Bu noktada “güvence” kelimesi biraz makyajlı duruyor; gerçekteyse kontrol ve pazarlık kokuyor.
İkinci gerekçe daha da ilginç: “Kız yetiştirmek emek ister.” Doğru. Ama o emek, büyüyen insanın kendisine ait değil mi? Yani yetiştirilen bir birey mi var, yoksa bir noktada devredilecek bir proje mi? Eğer mesele emekse, neden oğlanın ailesine “iyi insan yetiştirdiniz” diye kimse ödeme yapmıyor? Yoksa onlarınki hobi faaliyeti miydi?
“Peki bu gelenek neden hâlâ sürüyor?” diye soruyorsunuz. Sadece ekonomiyle açıklamak kolaycılık olur. Evet, yoksulluk ve güvencesizlik önemli bir etken. Ama işin içinde alışkanlık, mahalle baskısı, “el âlem ne der” korkusu ve en tehlikelisi de “biz böyle gördük” ataleti var. İnsan bazen düşünmektense devralmayı tercih ediyor. Beyin de ikinci el oluyor böylece.
Ceza meselesine gelince… “Kültüre saldırı” argümanı burada hemen ortaya atılıyor. Ama durup düşünelim: Her gelenek korunmaya değer midir? Yoksa sadece eski olduğu için mi kutsal sayıyoruz? Ayak bağlamak da bir zamanlar gelenekti. Kölelik de. Demek ki bir şeyin “kültür” olması, onun masum olduğu anlamına gelmiyor. Kültür, canlı bir şeyse —ki öyledir— zararlı uzuvlarını kesebilmeli. Aksi halde enfeksiyon yayılır.
Yine de şunu da sormadan geçemem: Ceza tek başına çözüm mü? Yoksa sadece daha gizli pazarlıkların yolunu mu açar? Belki asıl mesele, başlık parasını yasaklamak kadar, onu mümkün kılan zihniyeti anlamsızlaştırmakta. Çünkü kimse istemediği bir şeyi “gelenek” diye savunmaz; savunuyorsa, orada bir çıkar vardır.
Son bir soru bırakayım: Eğer yarın bir gün “damat parası” diye bir uygulama çıksa, aynı kişiler aynı sakinlikle “kültürümüzdür” diyebilir mi? Yoksa o noktada gelenek birden bire akıl dışı mı olur?
Belki de sorun geleneğin kendisinde değil, kime hizmet ettiğinde. Ama tesadüfe bakın ki hizmet alanlar genelde değişmiyor.