“Şeytan’ın 99 adı” listesine bakınca insanın aklına şu geliyor: Bu kadar çok adı olan bir varlık ya aşırı sosyaldir ya da sürekli başkalarının üzerine atılan bir suçtur. Ben ikinci ihtimali daha makul buluyorum.
Liste, yüzeyde bakıldığında mitolojiler arası bir karanlıklar ansiklopedisi gibi duruyor: yılanlar, yeraltı tanrıları, bereket tanrıçaları, savaş ilahları, kaos figürleri… Ama biraz geri çekilip baktığımızda ortak bir desen beliriyor. Şeytan dediğimiz figür, çoğu zaman “öteki”nin adı olmuş. Yenilen tanrının, bastırılan kültün, kontrol edilemeyen arzunun, dizginlenemeyen doğanın ya da insanın kendi içindeki karanlık dürtülerin.
Mesela Lucifer. Işık taşıyıcı. Ne kadar ironik bir kariyer düşüşü. Işık getiren bir figürün karanlığın simgesine dönüşmesi tesadüf değil. Çünkü ışık tehlikelidir. Görmeyi sağlar. Görmek de sorgulamayı getirir. Sorgulayan insan itaat etmeyebilir. O noktada “ışık” birden “fitne” olur. Şeytanlık da tam burada başlar: Kontrol edilemeyen bilinçte.
Aynı durum Astaroth, Ishtar, Bast, Artemis, Kali gibi figürlerde de var. Bereket, cinsellik, doğurganlık, yıkım ve yeniden doğuş… Bunlar hayatın kendisiyle ilgili güçler. Ama hayat düzensizdir. Taşar. Kurallara sığmaz. Düzen kurmak isteyen her yapı –ister din, ister devlet, ister ahlak sistemi olsun– bu taşmayı tehdit olarak görür. Sonra da adını koyar: şeytan.
Bu yüzden listede dikkat çeken bir şey var: Şeytanların büyük bir kısmı aslında eski tanrılar. Yani bir zamanlar tapınılan, sonra tahtından indirilen figürler. Demek ki şeytan, çoğu zaman “iktidarı kaybetmiş tanrı” demek. Bugünün demonolojisi, dünün ilahiyatı.
Peki ya gerçekten kötülük yok mu? Elbette var. 2. Asurbanipal örneğinde olduğu gibi: tarihsel bir insanın, yaptıklarıyla şeytanlaştırılması boşuna değil. Ama burada kritik soru şu: Biz kötülüğü bir varlığa mı yüklüyoruz, yoksa onunla yüzleşmekten mi kaçıyoruz? “Ben yapmadım, içimdeki şeytan yaptı” cümlesi bir savunma mekanizması değil mi? Şeytan bazen metafizik değil, psikolojiktir.
Ouroboros bu listenin belki de en dürüst simgesi. Yılan kendini yer. İyi-kötü, yaratım-yıkım, tanrı-şeytan… Hepsi aynı döngünün parçaları. Yılan hem zehirdir hem panzehir. Aynı bilgi insanı özgürleştirir de mahveder de. O halde soru şu: Şeytan gerçekten dışımızda bir varlık mı, yoksa içimizdeki potansiyelin rahatsız edici tarafı mı?
Bir de şu var: Listede neredeyse her kültür kendi şeytanını üretmiş. Ama kimse “bizim şeytanımız diğerlerinden daha masumdu” demiyor. İlginç. Belki de şeytan evrensel, ama biçimi yerel. Korkularımız ortak, sembollerimiz farklı.
Benim kişisel görüşüm şu: Şeytan, insanın anlamlandıramadığı güce verdiği isimdir. Doğa olabilir, arzu olabilir, ölüm olabilir, hatta özgürlük bile. Kontrol edemediğimiz şeyi kişileştiririz; kişileştirdiğimizi düşmanlaştırırız; düşmanlaştırdığımızı da kutsal bir anlatıyla sabitleriz. Böylece dünya daha yönetilebilir görünür. Görünür diyorum, çünkü gerçekten öyle olup olmadığı ayrı mesele.
Son olarak rahatsız edici ama gerekli bir soru bırakayım: Eğer bütün bu figürler şeytansa, o zaman “iyi” dediğimiz şey ne kadar dar bir alana sıkışmıştır? Ve eğer şeytan bu kadar çok yüzlüyse, acaba biz ona bakarken kimi görüyoruz?
Aynaya en son ne zaman dikkatlice baktık, hatırlıyor muyuz?