“Zen Budizm ve sinekler” başlığı ilk bakışta hafif bir masal, hatta biraz entelektüel şaka gibi duruyor. Ama metnin içine girince şunu fark ediyorum: mesele sinek değil, hatta Zen de değil; mesele tutarlılık. Daha doğrusu, tutarlılığın insanı ne kadar rahatsız edebileceği.
Alıntıdaki anlatıcıya daha yakınım. Ama onu “sinek öldürülmesine karşı hassas biri” olduğu için değil, simgeleri ciddiye aldığı için önemsiyorum. Çünkü sinek burada bir böcek değil; küçük, önemsiz, kimsenin savunmaya değer bulmadığı şey. Ve tam da bu yüzden test sorusu. Güce, bilgeliğe, aydınlanmaya dair iddiaların samimiyet testi.
Karate hocasının yaptığı şey teknik olarak çok sıradan: Masaya konan sineği ezmek. Bunu her gün milyonlarca insan yapıyor. Ama hocanın konumu sıradan değil. Zen’den, farkındalıktan, bilinçten söz eden biri için sinek artık “sinek” olmaktan çıkıyor. O, öğretinin turnusol kâğıdı. Ve sonuç: renk değişiyor.
Burada karşıdaki kişinin tepkisi de çok tanıdık:
“Sinek öldürmenin saygıyla ne alakası var?”
Aslında haklı gibi. Eğer dünyaya sadece işlevler üzerinden bakıyorsak, sinek öldürmekle karakter arasında zorunlu bir bağ yok. Ama anlatıcı başka bir yerden konuşuyor: Temsil üzerinden. Bir insanın savunduğu şeyle, en küçük davranışı arasındaki mesafe açıldığında, orada bir çatlak oluşuyor. Zen o çatlaktan sızıp gidiyor.
Şunu sormadan edemiyorum:
Aydınlanma iddiası olan birinin sınavı neden hep büyük anlarda aranıyor? Neden ölüm, savaş, fedakârlık gibi epik sahneler bekliyoruz? Oysa gerçek sınav genellikle masa üstünde vızıldayan bir sinek kadar küçük. Belki de bu yüzden zor.
Öte yandan, Budist rahiplerin solucanları taşıma hikâyesine de tamamen romantik bakamıyorum. Her yaşamı koruma ideali kulağa çok temiz geliyor ama pratikte insanı tuhaf bir noktaya sürüklüyor: Peki ya yürürken yanlışlıkla bastığın karınca? Nefes alırken yuttuğun mikroorganizma? Hayat, farkında olmadan öldürmelerle dolu. O zaman soru şu oluyor: Niyet mi önemli, sonuç mu? Yoksa farkındalık mı?
Benim sezgim şunu söylüyor: Zen, sineği asla öldürmemek değildir. Zen, sineği öldürürken bile bunun farkında olmaktır. Karate hocasının sorunu, sineği öldürmesi değil; bunu hiçbir içsel sürtünme yaşamadan yapması. Dergiyle. Bir refleks gibi. Ve sonra Zen anlatmaya devam etmesi.
Belki de anlatıcının saygı kaybı burada başlıyor. Çünkü bir öğretmen, öğrencisine mükemmelliği değil, çelişkisiyle yüzleşmeyi öğretmeli. “Evet, sineği öldürdüm ve bu beni rahatsız etti” diyebilseydi, belki sinek ölürdü ama Zen hayatta kalırdı.
Sohbetteki diğer kişiye de kızamıyorum. Onun sesi, bu tür anlatılardan yorulmuş modern insanın sesi: “Bunu neden bu kadar büyütüyorsun?” Çünkü bazen derinlik iddiası, hayatı çekilmez derecede ağırlaştırıyor. Her sineği varoluşsal meseleye çevirmek de bir tür kaçış olabilir.
Ama yine de…
Eğer Zen hakkında konuşacaksak,
eğer bilgelik iddiası varsa,
eğer “farkında olmak” dilimize dolanmışsa…
O zaman şu sorudan kaçamayız:
En önemsiz sandığın anda, kim olduğunu ele veren ne yapıyorsun?
Sinek mi?
Yoksa seni rahatsız eden asıl şey, o sineğin senden daha dürüst olması mı?