Fesin hikâyesi aslında bir kumaş parçasından çok daha fazlasını anlatıyor: Korkularımızı, aidiyet ihtiyacımızı ve “değişim” kelimesiyle kurduğumuz sorunlu ilişkiyi. II. Mahmud’un fes hamlesi, bugünden bakınca basit bir kıyafet reformu gibi durabilir ama o gün için adeta bir zihniyet depremiydi. Sarık gitti, fes geldi; fakat asıl yerinden oynayan başlar değil, zihinlerdi.
Başlangıçta tepkiler anlaşılır. İnsan, kutsal bildiği şeylerin tehlikede olduğunu hissettiğinde refleksif davranır. Fes “gavur giysisi” diye reddedildi çünkü alışkanlık kutsallıkla karıştırılmıştı. Oysa II. Mahmud’un niyeti ironik biçimde daha “eşitlikçi” ve hatta daha “seküler” bir dindarlık anlayışına kapı aralıyordu: Müslüman’ı gayrimüslimden kıyafetle ayırmamak, makamı sarığın metresiyle ölçmemek. Yani fes, bir tür sembol silme girişimiydi. Ama tarih, sembollerin silinmek yerine şekil değiştirerek geri döndüğünü bize defalarca gösterdi.
Burada işin tuhaf tarafı başlıyor. Başta “gavur icadı” diye reddedilen fes, zamanla “dinin simgesi” haline getirildi. Üstelik henüz bir asrı bile doldurmamışken. Şimdi durup sormak gerekmez mi: Nasıl oluyor da dün bidat olan şey, bugün imanın alameti sayılıyor? Bir şapka, ne ara metafiziğe terfi etti? Keçeden yapılmış bir nesnenin, vahiyden daha dayanıklı olduğu fikri biraz cesur değil mi?
Kadir Mısırlıoğlu gibi figürlerin fes üzerinden kurduğu söylem bana hep şunu düşündürmüştür: Bazı insanlar geleneği gerçekten sevdikleri için değil, bugünden nefret ettikleri için savunur. Fes burada bir başlık değil, bir siper. Modern dünyaya duyulan öfke, bir sembol üzerinden dışa vurulur. Çünkü somut bir nesneyle kavga etmek, soyut bir çağla kavga etmekten daha kolaydır. Zamanı durduramazsın ama şapkayı vitrinde tutabilirsin.
Üstelik dinin tarihine baktığımızda, böylesi sembolik donmaların pek de hayırlı sonuçlar doğurmadığını görürüz. Ne Peygamber’in bir şapka standardı vardı, ne dört halifenin. Onların ortak noktası başlarındaki örtü değil, omuzlarındaki sorumluluktu. Bugün ise sorumluluk ağır gelince, semboller imdada yetişiyor. Çünkü sembol taşımak, ahlak taşımaktan daha hafif.
Belki asıl soruyu şöyle sormalıyız: Bir şapkayı kutsallaştırmak mı daha tehlikeli, yoksa kutsalı bir şapkaya indirgemek mi? Ve daha da rahatsız edici olanı: Eğer fes olmasaydı, acaba başka hangi nesne “ezelden beri bizim” diye paketlenecekti?
Sonuçta fes bize şunu fısıldıyor: Gelenek sandığımız şeylerin bir kısmı, aslında geçmişin değil; geçmiş özlemiyle yazılmış bugünün ürünüdür. Ve bazen bir şapkayı kafamızdan çıkarmak için, önce ona yüklediğimiz anlamları indirmemiz gerekir. Bu da biraz baş ağrısı yapar, kabul. Ama düşüncenin şık durması için bazen başın açık olması gerekir.