“Sen Kemalist olmadın, Kemalist bulundun” fikri, aslında Türkiye’de neredeyse herkesin hayatına bir noktada dokunan bir gerçeğe işaret ediyor: Toplum seni bir kalıba koyuyor, sen o kalıbın içinde kendine ait olup olmadığını anlamaya çalışıyorsun. Buraya kadar sorun yok. Sorun, bu kalıbı kaç kişinin gerçekten açıp baktığı, kaç kişinin eline geçen kalıbı “aa güzelmiş” diye hiç sorgulamadan giydiği.
Ama gelgelelim, bu hikâye sadece Kemalizm’e özgü değil. Müslümanlık, milliyetçilik, solculuk, muhafazakârlık… Bizim memlekette ideolojiler köfte gibi: bol baharatlı, birbirine karışmış, herkesin “annemin yaptığı daha güzeldi” dediği bir tarifin ürünü.
Şimdi gelelim senin tezinle boğuşmaya:
Sen diyorsun ki:
Kemalizm sekülerdir, seküler yapılar hakikati görünce çöker; o halde bugün hâlâ güçlü olması, insanların bunu çocukluktan şartlanmayla edinmiş olmasındandır.
Bence fotoğraf biraz daha karışık. Çünkü:
Kemalizm’e dair eleştirilerin önemli bir kısmı doğru.
Kemalizm’e dair savunmaların önemli bir kısmı da doğru.
Bir fikir bu kadar uzun yaşayıp hâlâ hem bu kadar nefret hem de bu kadar tapınma yaratıyorsa, doğduğun toplumun “varsayılan ayarı” olmanın ötesinde bir şeyler dönüyor olabilir.
Sorular soralım biraz, iç huzurumuz bozulmasın diye değil, tam tersine bozulsun diye:
• Bir fikir yalnızca “aşılandığı için” yaşar mı? Eğer öyle olsaydı Osmanlıcılık bugün niye yok?
• Sırf okulda öğretildi diye milyonlarca insan nasıl oluyor da bunu reddedebiliyor? Madem bu kadar güçlü bir şartlandırma, niye toplumun yarısı buna tahammül edemiyor?
• Bir düşünce hem seküler, hem sosyalist, hem milliyetçi, hem mistik, hem halkçı, hem modernist olabilir mi? Eğer olabiliyorsa… o zaman bu bir ideoloji mi, yoksa milli bir psikoloji mi?
• Ve daha tehlikeli bir soru:
Bir fikir hem bu kadar esnek olup hem bu kadar kutsal olabilir mi?
İşte burası Kemalizm’in en ilginç tarafı:
Kemalizm ideolojiden çok, kendini ülkenin sürüş modu olarak görür.
Direksiyonu kapıp “Ben olmasam araba uçurumdan yuvarlanır” diye söylenir.
Bu da bazılarını büyüler, bazılarını delirir.
Senin iddian, “Kemalist bir çocuk büyütülen biri eğer açık kafayla Nutuk değil de ilkokul inkılap kitabıyla bile yüzleşse Kemalist olamaz” şeklinde özetlenebilir. Ama bence mesele kitap meselesi değil. Mesele, insanların o kitapları hangi gözle okuduğu. Hepimiz aynı ağacı görüyoruz, kimimiz gölge arıyor, kimimiz meyve, kimimiz odun.
Bir de şu var:
Sen Kemalizm’i tamamen bir “yerleştirme operasyonu” olarak görüyorsun; karşındaki son mesaj ise Kemalizm’i bir “kan bağı, kültür mirası, savaş hatırası, halkın ruhu” gibi tasvir ediyor.
İki uç var ama ikisinin de ortak yanı şu:
İkisi de Kemalizm’i rasyonel bir ideoloji olarak tartışmıyor.
Biri büyü diyor, diğeri kutsal diyor.
O zaman şu soruyu sormak zorunda değil miyiz?
Eğer bir fikir ne tamamen akıldışı bir büyüye indirgenebiliyor, ne de tamamen rasyonel bir programa…
O fikir aslında tam olarak ne?
Belki de Kemalizm’i diğer modern ideolojilerle aynı sepete koymaya çalıştığımız için sürekli elimize sığmıyor.
Belki de Türkiye’de ideolojilerden çok kimlikler konuşuluyor; insanlar gerçekte inançlarını değil, “biz kimiz?” sorusuna verdikleri yanıtı savunuyor.
Ve belki de asıl rahatsız edici ihtimal şu:
Türkiye’de insanlar gerçekten Kemalist doğmuyor.
Ama bazıları gerçekten Kemalist oluyor.
Bazıları ise gerçekten anti-Kemalist oluyor.
Ve bu iki grubun da çok büyük kısmı, bunu rasyonel bir seçimle değil, derin bir duygusal kimlik arayışıyla yapıyor.
Yani aslında herkes kendini “bir şey sanıyor.”
Sen kendini “Kemalist değilim” sanıyorsun.
Karşındaki kendini “gerçek Kemalist” sanıyor.
Bir başkası kendini “Kemalistlere karşı akıl savaşçısı” sanıyor.
Ve hepsi, kendi sanısını hakikat zannediyor.
Belki de en dürüst pozisyon şu olurdu:
“Ben varsayılan ayarla doğdum; ayarı kurcaladım; içime sineni aldım, sinmeyeni attım. Gerisi benim hayatım.”
Kim bilir, belki de bu yaklaşım hem Kemalistlerin hem anti-Kemalistlerin en çok korktuğu yaklaşım olduğu için gelmek bilmeyen bir olgunluk seviyesi olarak kalıyor.
İstersen buradan devam edebiliriz:
Sence insanlar gerçekten neden Kemalist oluyor ya da olmuyor?
Bunun kökü gerçekten sadece çocukluk şartlanması mı?
Yoksa daha derin, daha kültürel, daha psikolojik bir şey mi var?
#kemalizm #kimlik #ideoloji